Jump to content
Elmxana
  • Qeydiyyat

Valeh Fərzəliyev

Moderator
  • Məzmun sayı

    451
  • Qatılıb

  • Son giriş

  • Qalib olduğu günlərin sayı

    16

Valeh Fərzəliyev last won the day on May 10 2018

Valeh Fərzəliyev had the most liked content!

Şəbəkədəki Reputasiya

10 Yaxşı

1 İzləyici

Valeh Fərzəliyev haqqında

  • Titul
    Buralı

Şəxsi Məlumatlar

  • Ad və Soyad
    Valeh Fərzəliyev

Recent Profile Visitors

The recent visitors block is disabled and is not being shown to other users.

Enable
  1. Valeh Fərzəliyev

    Informasiya və Kvant

    Bir əsr əvvəl kvant mexanikası kainatın ən təməl quruluşu haqqında düşüncələrimizi dəyişdi. Bugün, alimlər məlumatı teleportasiya etmək, sındırılamayan şifrlər düzəltmək, və yeni nəsil güclü kompüterlər düzəltmək üçün kvant fizikasını istifadə edirlər. Yeni texnoloji inqilabın eşiyindəyik. Mənbə: https://www.leyton.com/blog/?p=1481-applications-quantum-information İnformasiya hər yerdədir - kitablarda, mesajlarda, DNTdə, kompüterlərdə. Vikipediada Azərbaycan dilində tərifi belə verilib: "verilənlərdə insanların gördüyü mahiyyət, qiymət". İnformasiyanı yalnız kompüterlərdəki bit və baytlarla sərhədləndirmək düz deyil. Vərəqə yazdığımız mürəkkəb tərkibindəki molekulların fiziki xassələrindən əlavə, kağız üzərindəki görünüşünə görə informasiya daşıyır. İnformasiyanın elmi isə məlumatın əldə olunması, "təmizlənməsi", ötürülməsi və istifadə edilmə yollarını öyrənir. Hazırda bir çox universitetlərdə "İnformasiya Texnologiyaları", "İnformasiya Texnologiyalarının İdarə Edilməsi", "İnformasiyanın Təhlükəsizliyi" və oxşar adlarda fakültə və ixtisaslar mövcuddur. Eləcə də, bu ixtisaslara yiyələnlərin rahatlıqla yüksək maaşlı iş tapmasının səbəbi bu sahəyə olan tələbatın günü-gündən artdığını və vacibliyini göstərir. Ən geniş yayılmış informasiya texnologiyası kimi kompüterləri nümunə gətirmək olar. "Kompüter Elmləri" və "Kompüter Mühəndisliyi" də prioritet sahələrdən hesab olunur. Orta məktəb dərsliklərində də qeyd olunduğu kimi informasiyanın əsas vahidi bitdir (binary digit- ikili rəqəm). Bir bit iki fərqli məlumatı ifadə edir: 0 və 1. İstənilən məlumatı bitlə ifadə etmək olar. Bunun üçün öncə ixtiyari məlumat formasını ikili say sisteminə çevirmək lazımdır. Məlumatın neçə bit olması onun ikili say sistemində göstərilməsi üçün neçə 1 və ya 0ların lazım olmasıdır. Məsələn, 17 ədədini ikili say sistemində 10001 kimi göstərildiyindən, deyə bilərik ki, 17 ədədi 5 bitlik informasiya daşıyır. Ədədlər, yazı, emojilər, şəkillər və videolar, mahnılar və s. hər şeyi ikili say sisteminə gətirmək mümkündür. Məlumat böyüdükcə onu ifadə etmək üçün lazım gələn bit sayı da artır. Buna görə də yeni vahidlər və terminlərdən istifadə olunur. 1 Bayt 8 bitə bərabərdir. 1 Kilobit = 1000 bit, 1 Meqabit = 1000 Kilobit, 1 Qiqabit = 1000 Meqabit və s. Kompüterinizdəki faylların "çəkisi" onların kompüterin yaddaşında neçə bit yer tutduğunu göstərir. Əgər kağız üzərindəki yazı da informasiyadırsa, onda onu necə ölçək? Bu sual hamının ağlına gələ bilər. Lakin, bunu elmi məsələ kimi ciddiyə alıb, həll təklif edən ilk insan Klod Şannon olub. Məlumatı doğru şəkildə ötürmək üçün rabitənin riyazi nəzəriyyəsini yaradır. Belə olan halda, informasiya işarələrin ardıcıllığıdır. Məsələn, yazıda hərflərin ardıcıllığı, şəkildə piksellər və s. Sözlərin çəkisi hərflərdən asılıdır. Eyni uzunluqlu sözlər fərqli informasiya daşıya bildiyi üçün, hərflərin də fərqli çəkisi var. Şanon bunun üçün hərflərin istifadə olunma tezliyini seçib. Və sonda, bitlə ifadə edə bilmək üçün iki əsasdan loqarifm istifadə edir: İnformasiya (Şanon) entropiyası düsturu. Mənbə: vikipedia Bu düstur termodinamikadakı entropiya düsturuna bənzədiyi üçün S kəmiyyəti informasiyanın entropiyası adlanır və vahidi bitdir. Məlumatı ən qısa şəkildə ifadə etmək üçün mütləq onun entropiyası qədər bit lazımdır. Kvant dünyasında da informasiya anlayışı var. Məsələn, su molekulunda iki Hidrogen-Oksigen rabitəsi arasındakı bucağın 104.5 olması bir məna kəsb edir. Lakin, kvant mexanikasında bəzi şeylər fərqlidir. Burada, kvant məlumatının vahidi bit deyil, kubitdir. 1 kubit eyni anda həm 0, həm 1, həm də bu iki dəyərin sonsuz fərqli birləşməsi ola bilər. Bu birləşmələr superpozisiyalar adlanır. İxtiyari ikili sistemlərə kubit adı vermək olar. Məsələn, yalnız iki mümkün enerji halı olan sistem, elektronun spin xassəsi, fotonun polyarlığı və s. Bu çəkilən nümunələrdə hər zaman iki bir-birindən asılı olmayan (ortoqonal) hal var. Bunları |0⟩ və |1⟩ halı kimi işarələmək olar. Beləliklə, bir kubiti |x⟩ = a|0⟩+ b|1⟩ şəklində göstərmək olar. Kvant mexanikasının normalizasiya prinsipi burada da keçərlidir. Yəni, əmsalların kvadratları cəmi 1-ə bərabər olmalıdır. Beləliklə, informasiya nəzəriyyəsi və kvant mexanikasını birləşdirərək yeni informasiyanın kvant nəzəriyyəsini əldə etmiş oluruq. Kvant İnformasiyası Elmi, informasiyanın kvant fizikası təsirlərdən asılılığından yola çıxaraq bu sahəni öyrənir. Kvant məlumatlarını sıxlıq operatoru (sıxlıq matrisi) ilə ifadə etmək olar. Əgər hər hansısa sistem bir neçə fərqli halda müvafiq ehtimallarla ola bilərsə, o zaman ümumi sistemin sıxlıq operatoru aşağıdakı şəkildədir: Sıxlıq operatoruSıxlıq operatoru ehtimalı 1 olan bir haldan ibarət olarsa bu hal saf hal, deyilsə qarışıq hal adlanır. Kvant məlumatının entropiyası da oxşar olaraq belə təyin olunub: von Neyman entropiyası düsturu (bəzi mənbələrdə natural loqarifm əvəzinə 2 əsasdan loqarifm istifadə olunur)Saf hal eyni zamanda entropiyası sıfıra bərabər olan haldır. Qarışıq halın entropiyası maksimum olarsa bu hal "dolanıqlı" (entangled) hesab edilir. Kvant İnformasiyası Elmi yeni olmasına baxmayaraq, çox sürətlə genişləyən bir elm sahəsidir. Kvant hesablama nəzəriyyəsi və kvant kriptoqrafiyası mövzularına da ən az bu qədər uzun məqalələr yazmaq olar. Növbəti yazılarımızda müasir kvant kompüterləri, kvant alqoritmləri və kvant kriptoqrafiyasından bəhs edəcik View the full article
  2. Önsöz Bu yazıda Mach Prinsipi ilə başlayaraq Forma Dinamikası adlanan cazibə nəzəriyyəsinin izah etməyə doğru yola çıxacağıq. Bu yazı seriyasında məni yalnız buraxmayacaq bütün azərbaycanlı izləyicilərə canı-könüldən təşəkkür etməyi özümə borc bilirəm. Ayrıca, yazılarımı tərcümə edən, qiymətli dostum Sadiq Şamilova da təşəkür edirəm. Hal-hazırda fizika ədəbiyyatlarında Mach Prinsipinin ondan çox izahı vardır. Bunların bəziləri texniki terminlər olsa da (fizik olmayan oxuyucular üçün önəmli olan şey texniki detallar deyil, ədəbiyyatlarda bu prinsip üzərində uzlaşma olmamasıdır), izahları aşağıdakı kimi verə bilərik: Mach Prinsipi tərifləri Mach 0. Uzaq qalaktikaların ortalama hərəkəti olaraq ifadə edildiyi üzrə kainat lokal ətalət sistemlərinə nəzərən fırlanmır.Mach 1. Nyutonun qravitasiya sabiti − G dinamik sahədir.Mach 2. Kosmik boşluqda ətalətsiz cisim yoxdur.Mach 3. Lokal ətalət sistemləri kosmik hərəkətdən və maddə paylanmasından elə təsirlənmişdir ki, bu sistemlərdən baxıldıqda maddənin ortalama hərəki olaraq ifadə edilən kainatın fırlandığı müşahidə edilmir.Mach 4. Kainat qapalıdır.Mach 5. Kainatın bucaq momenti, momenti və enerjisi sıfırdır.Mach 6. Maddənin ətalətsizliyini kainatdakı maddənin paylanması müəyyən edir.Mach 7. Kainatdakı bütün maddəni ortadan qaldırsanız, ortada kosmos qalmaz.Mach 8. Ω=4πρGT2 – bu ədəd birlik mərtəbədə dəqiq bir ədədir. ρ kainatın ortalama sıxlığı, G qravitasiya sabiti, T isə Habl zamanıdır.Mach 9. Heç bir şey mütləq deyil.Mach 10. Bir sistemin ümumi, sabit fırlanışı və yerdəyişməsi müşahidə edilə bilməz. Bunlar ədəbiyyatda olan təriflərdən bəziləridir. Bizim üçün əsas olan tərifi vermədən öncə bəzi riyazi məfhumları izah etmək lazımdır. Gauge Symmetry (Ölçü simmetriyası): Ölçü simmetriyası nəzəriyyənin qeyri-fiziki simmetriyalarına verilmiş addır. Belə ki, bir nəzəriyyədə bəzi ölçü dəyişiklikləri ediriksə və bu dəyişiklər müşahidə olunabilən hallara təsir etmirsə, onda deyirik ki, nəzəriyyə ölçü simmetriyasına sahibdir. Məsələn, Nyutonun Klassik Mexanikası bütün kainat boyunca irəliləmə hərəkətinə görə simmetrikdir. Yəni, bütün kainatdakı maddəni tutub bir metr yuxarı daşıdıqda ( və ya aşağı, sizə qalıb) kainat yenə bildiyimiz kainat olaraq qalır. Heç bir şey dəyişmir. Ona görə “Nyuton mexanikasında irəliləmə simmetriyası var” deyə bilərik. Gauge Group (Ölçü qrupu): Ölçü qrupu ölçü dəyişmələrinin yaratdığı grupdur. Bunun üçün ölçü dəyişmələrində bəzi xüsusiyyətlərə riayət edilməsi lazımdır. ( Bunlara qrup xüsusiyyətləri və ya aksiomlar da deyilir): Vahid Element: Sistemdə heç bir proses reallaşdırmayan simmetriya mövcuddur. Tərs Element: Bir simmetriya dəyişməsinin təsirini geri çevirə bilmə xüsusiyyətinə sahip tərs simmetriya dəyişməsi mövcuddur. Məsələn, yuxarıdakı nümunədə Nyuton mexanikasında kainatı bir metr yuxarı və sonra bir metr aşağıya sürüşdürdük. Aşağıya sürüşdürmə yuxarıya sürüşdürmənin tərsidir.Və bir-birinə tərs olan dəyişikliklər nəticə etibarilə Vahid Elementi verir. Qapalılıq: Ard-arda tətbiq edilən ölçü dəyişikliklərin də ölçü dəyişikliklərinə sahib olması lazımdır. Birləşmə Xüsusiyyəti: Fərz edək ki, A,B,C ölçü dəyişiklikləri mövcuddur və ard-arda tətbiq edilir. A-dan öncə B və C cütünü tətbiq etməklə, C-dən sonra A və B cütünü tətbiq etmək arasında heç bir fərq yoxdur. Riyazi dildə ifadə edəcək olsaq, birləşmə xüsusiyyəti belədir: A(BC)=(AB)C Configuration Space (Konfiqurasiya Fəzası): Bir nəzəriyyənin icazə verdiyi bütün hallar toplusu, fəzasıdır. Equivalence Class (Ekvivalentlik Sinifi): Bir çoxluğun bir-birinə ekvivalent olan elementlərinin yaratdığı çoxluqdur. Bu yazıda bizim mənimsədiyimiz (daha sonra Forma Dinamikası Nəzəriyyəsini izah edərkən istifadə edəcəyimiz) tərif isə Culian Barbura (2010) aiddir. Mach 11: Bir fiziki nəzəriyyənin konfiqurasiya fəzasını təsəvvür edək və bunun üzərindən bir ekvivalentlik əlaqəsi quraq: bir-birinə ölçü dəyişiklikləri vasitəsilə çevrilən bütün hallar bir-birlərinə bərabərdir, eynidir. Əlimizdə artıq bir eynilik əlaqəsi olduğuna görə artıq konfiqurasiya fəzamızı eynilik (ekvivalent) siniflərinə ayırabilərik. Fərz edək ki, bunu etdik. Sonra bu ekvivalentlik siniflərindən bir element seçək və daha sadələşdirilmiş konfiqurasiya fəzamızı yaradaq. Sadələşdirilmiş konfirqurasiya fəzasındakı elementlər bir-birlərindən fiziki olaraq fərqlidir. Əgər fərqli olmasaydılar, bir-birlərinə ölçü dəyişiklikləri vasitəsi ilə çevrilərdilər ki, bu da onları əvvəlki, əsas konfiqurasiya fəzasının daxilindəki eyni ekvivalentlik sinifinə daxil edərdi və ordan bir təmsilçi element seçəcəyimiz zaman sadəcə birini seçməyə məcbur qalardıq. İndi artıq istədiyimiz fəzanı əldə etdik. Sadələşdirilmiş konfiqurasiya fəzasında əgər bir nöqtə və bir istiqamət ya da bir nöqtə və bir toxunan vektoru sistemin təkamülünü yeganə bir şəkildə müəyyən edə bilirsə, bu nəzəriyyənin Mach prinsipi ilə uyğun olması mənasına gəlir. Forma Dinamikası nəzəriyyəsinə növbəti yazılarda toxunacağıq, ancaq burada bunu bildirək ki, bu nəzəriyyə Barburun Mach prinsipi tərifi (Mach 11.) ilə uyğundur. Ancaq, ümumən, Nyuton mexanikası Mach 11 ilə uyğun deyil. Bu yazının davamında qısa da olsa Barbur tərəfindən ortaya atılan Oyuncaq Forma Dinamikası Nəzəriyyəsinə (A toy model for shape dynamics) gözə gəzdirək. Oyuncaq Forma Dinamikası nəzəriyyəsi bir-birləri ilə müəyyən qüvvələr vasitəsi ilə qarşılıqlı təsirdə olan zərrəcikləri öyrənir. Bu nəzəriyyədə önəmli olan şey zərrəciklərin arasındakı məsafədir. Yəni, zərrəciklərin Nyutonun mütləq fəzası üzərindəki koordinatları deyil. Ölçü simmetriyaları isə belədir: irəliləmə, fırlanma və ölçü dəyişiklikləri. Bunları qısa şəkildə nümunələr vasitəsilə açıqlayaq: 1) Bütün kainatı bir metr yuxarı sürüşdürdükdə kainat yenə də eyni kainatdır. 2) Kainatı 90 dərəcə fırlatdığımızda da yenə eyni kainata baxmış oluruq, kainat eyni kainatdır sadəcə bizim baxış bucağımız dəyişir. 3) Bütün kainatdakı məsafələri 2 qat artırsaq, bu məsafələr ölçəcəyimiz alətin uzunluğu da iki dəfə artacaq və biz məsafəni yenə eyni şəkildə ölçəcəyik. Məsələn: sadəcə üç ədəd zərrəcikdən ibarət olan kainat fərz edək. Üç zərrəcik bir üçbucaq yaradır. Oyuncaq Forma Dinamikası Nəzəriyyəsinə görə bu üçbucağın fəzadakı ölçüsü, koordinatı və sairə önəmli deyil. Bəs önəmli olan nədir o zaman?! Önəmli olan üçbucağın daxili bucaqlarıdır. Çünkü daxili bucaqlar üçbucağın formasını müəyyən edir. Forma Dinamikası adı da buradan qaynaqlanır. Mach 11-ə qayıdıb baxsaq, sadələşdirilmiş konfiqurasiya fəzamız 3 zərrəcikli kainatda cüt bucaqlardan ibarət olacaq. Əgər biz Oyuncaq Forma Dinamikası Nəzəriyyəsindəki zərrəcikləri Nyutonun mütləq fəzasına yerləşdirmək istəsək, bütün dinamika qanunlarını Nyuton qanunlarına uyğun halda yaza bilərik, ancaq kainatdakı bəzi şərtlər daxilində: Kainatdakı momentlərin cəmi sıfır olduğu üçün, koordinat sərhədlərində bucaqların momentlərinin də cəmi sıfır olacaq. Əgər belə olmasa, kainat bir şeyin içərisində fırlanmalıydı, buda Nyutonun mütləq fəzasına gətirib çıxarardı, lakin Forma Dinamikasında mütləq fəza yoxdur. Kaiatın ətalət momenti dəyişməzdir. Bunu kainatın ölçüsünün dəyişməzliyi kimidə anlaya bilərik. Təbii ki, burada oyuncaq bir modeldən bəhs edirik. Daha detallı analiz üçün növbəti yazılarda bəhs ediləcək Forma Dinamikası nəzəriyyəsinə ehtiyacımız olacaq. Bu yazıda nə öyrəndik?Mach Prinsipi üzərində yekun bir nəticə əldə edilməyib. Ədəbiyyatda bu prinsip barədə çoxsaylı təriflər var sadəcə. İlk öncə bunları sıraladıq, sonra da bizim istifadə edəcəyimiz tərifin riyazi təməlini ataraq anlamağa çalışdıq. Yazılarımızın ana xətti Forma Dinamikası nəzəriyyəsinin Barburun Mach prinsipi tərifi ilə uyğunlaşdırılıb. Forma Dinamikası üçün də oyuncaq bir nəzəriyyədən bəhs etdik. Burada bir-birləri ilə müəyyən qüvvələr vasitəsi ilə qarşılıqlı təsirdə olan zərrəciklər var və fiziki olaraq dəyişən parametrlərimiz zərrəciklərin yaratdıqları formalardakı bucaqlardır. Bu oyuncaq nəzəriyyəsi də Barburun Mach Prinsipi ilə uyğunlaşdırlıb. Əgər bu nəzəriyyəni Mach Prinsipi ilə uyuşmayan Nyuton mexanikası əsas alaraq yazmaq istəsək, bəzi şərtləri nəzərə almalıyıq. İstinad: Barbour, J. (2010). The definition of Mach’s principle. Foundations of Physics, 40(9-10), 1263-1284. Barbour, J. (2012). Shape dynamics. An introduction. In Quantum field theory and gravity(pp. 257-297). Springer, Basel. Bondi, H., & Samuel, J. (1997). The Lense-Thirring effect and Mach’s principle. Physics Letters A, 228(3), 121-126. View the full article
  3. Valeh Fərzəliyev

    İnternetin Kvant Gələcəyi

    Credit: University of Science and Technology of China Kvant mexanikası qanunları ilə şifrələnmiş rəqəmsal siqnallı kommunikasiya köhnə siqnallardan daha təhlükəsiz ola bilər ki, bu da qlobal məlumatın təhlükəsizliyi üçün kvant internetini proqnozlaşdırır. Peyklə birləşdirilmiş Çin və Avstriyadakı stansiyalar arasında kvant mexanikası ilə qorunmuş rabitədə şəkil ötürülməsi və video konfrans edilməsi sayəsində artıq belə proyektlər daha mümkün görünür. Rəqəmsal şifrələmənin istənilən üsullarında olduğu kimi, kvant kriptoqrafiyası da bitlərdən ( 0 və 1 ) ibarət şərti açardan istifadə edərək məlumatı kodlaşdırır və geri qaytarır. Lakin, bitlər kvant hallar kimi təyin edilir - məsələn, fotonun polyarlaşma halları. Açardakı kvant bitləri (kubit) cütü dolanıqlı halda olur. Yəni, onlar bir-birindən asılıdırlar. Göndərən tərəf kubitdən birini özünə saxlayır, digərini qəbul edən tərəfə ötürür. Kvant müxanikası qanunları ötürülən kubitləri ortada kəsmək və ya hiss edilmədən üçüncü şəxs tərəfindən "qulaq asmağı" fiziki olaraq qeyri-mümkün edir. "Micius" (Mo-tszı) adlı süni peyk kvant açarlarını yarada, və kvant-şifrələnmiş məlumatı həm yaya, həm də ölçə bilir. O, ayrı, tək istifadəlik və təsadüfi kvant açarlarını Xinglong və Graz stansiyalarına lazerlə ötürə bilir. Ötürən - olsun Graz stansiyası - Micius-Graz açarı ilə məlumatı şifrələyir. Sonra, Micius bu açarı da fərqli Micius-Xinglong açarı ilə şifrələyib Xinglonga, yəni qəbul edən tərəfə ötürür. Kriptoqrafik əlaqəni nümayiş etdirmək üçün alimlər peyk üzərindən iki şəkli Çin və Avstriya arasında ötürüblər və fiber-optik şəbəkə ilə əlaqəni stansiyalardan Pekin və Vyanaya qədər uzadıblar. Çinlilər rəqəmsallaşdırılmış Miciusun (Mo-tszı, Çin filosofu) şəklini Pekindən Vyanaya, Avstriyalılar isə Ervin Şrödingerin ( Vyanada yaşamış kvant fiziki) şəklini Vyanadan Pekinə ötürüblər. Hər bir fayl təxminən 5 KB olub. Credit: University of Science and Technology of China Klassik kriptoqrafiyada məlumatın təhlükəsiz ötürülməsi üçün fərqli protokollar istifadə olunur. Günümüzdə ən çox qəliz hesablamalar sayəsində təhlükəsizliyi əldə edən protokollar istifadə olunur. Belə olan halda xakerin gizli məlumatı tapmağa, hesablamaları təxminlə tapmağa "ömrü çatmır". Digər bir yol isə hər göndəriləcək mesajı tamamilə təsadüfi və fərqli açar sözlərlə şifrələyib (One Time Padding, OTP), adi yollarla ötürməkdir. Bu yolun mənfi cəhəti hər mesaj üçün onun açarını da mesajı oxuyacaq tərəfə göndərməyin vacibliyidir ki, bu da ümumi internet şəbəkəsinə lazımsız sıxlığa səbəb olar. Elə bu səbəbdəndir ki, o biri üsul daha geniş yayılıb. Xoşbəxtlikdən, kvant sistemlərdə açarları ötürmək daha rahatdır və əlavə sıxlıq yaranmır. Həmən OTP protokolunu kvant açar bölüşdürücü mərkəzlə birləşdirib tam təhlükəsiz şəbəkə düzəltmək olar. İki tərəf arasında kriptoqrafik əlaqə təmin edildikdən sonra məlumatı şifrələmək asanlaşır. Yuxarıdakı şəkildə iki tərəf (Graz və Xinglong stansiyaları) arasında göndərilmiş şəkillər təsvir olunub. Bitwise XOR, yəni bit səviyyəsində məntiqi xor əməlidir. Bu əməl birinci dəfə tətbiq ediləndə şəkli mənasız piksellər yığınına çevirir. İkinci dəfə tətbiq ediləndə isə ilkin şəkil geri qayıdır. Nümayişin davamında Pekindəki Çin Elmlər Akademiyası və Vyanadakı Avstriya Elmlər Akademiyası arasında 75 dəqiqəlik təhlükəsiz video konfrans baş tutub. Təqribən 2 GB-lıq məlumatın təhlükəsiz axını üçün hər saniyə yenilənən 128 bitlik açar toxumlarını işlədən AES-128 protokolu istifadə olunub. Bu isə təxminən 560 KB-lıq kvant açarlarının qarşılıqlı istifadəsi deməkdir. Alimlər bildirir ki, bu göstəricilər təxminən 1970-lərdəki SİM rabitəsinə bərabərdir. Onların fikrincə kvant internetin ilk real istifadəsi şifrələnmiş səs danışıqları, faks və həssas məlumatlı elektron poçtlar üçün baş tutacaq. View the full article
  4. Nobel laureatı kvant fizikasının hazırki vəziyyəti ilə bağlı öz narazılıqlarını və özünün yeni çıxış yolunu müzakirə edir Meline Baldvin. Bu məqalə Physics Today jurnalından tərcümə edilib. Orijinal müsahibə: "Q&A: Gerard ’t Hooft on the future of quantum mechanics" Kvant fizikası qanunları kainatın ən təməlində təsadüflərə dayanan elementin olduğunu deyir. Lakin, Gerardus 't Hooft, 1999-cu il Fizika Nobel mükafatçısı, fiziklərin determinizmdən əl çəkməli olduğu ideyasına inanmır. Özünün yeni "The Cellular Automaton Interpretation of Quantum Mechanics" (az: Kvant Mexanikasının Hücrəvi Avtomat Təfsiri) adlı kitabında, əslində dünyanı yenidən təxminediləbilinən hala gətirən ehtimal paylanmasının mövcudluğundan danışır. Kitaba rəy yazan Stefano Forte, onu, əgər doğrudursa "'t Hooft elmə verdiyi bütün tövhələri cücə edəcək", "gözəl yazılmış, əyləncəli və fitnəkar kitab" kimi təqdim edir. Bu kitabı Springer saytından pulsuz e-book formatında əldə etmək olar Physics Today alimlə görüşüb, yeni nəzəriyyəni, onun təxminləri və əhəmiyyətindən danışıb P.T: İlk bölmədə yazırsınız ki, bu kitab "kainatımızın kvant mexanikası qanunları ilə idarə olunduğu görünməsi" faktına qarşı "hazırki izahlardan narazılıqlara görə doğulub". Dəqiq olaraq, hazırki yanaşmalarda nəyi qaneedici saymırsınız? 't Hooft: Mən inanmıram ki, biz çoxlu-dünyalar təfsirində yaşamalıyıq. Əslində, o, sonsuz sayda paralel dünyalar olmalıdır, hansılar ki yalnız fiziklərin hansının real olduğuna qərar verə bilmədiyi üçün ordadır. Praktikada, kvant mexanikası təxminləri ehtimallarla birgə verir. Bu, normal və elm tərəfindən edilmiş proqnozlar kimi qarşılanmalıdır: hər nəticənin bir ehtimalı var. Onda belə sual yaranır. Kvant nəzəriyyələrinin izah etdiyi reallıq nədir? Mən hesab edirəm ki, biz etdiyimiz proqnozların ehtimal paylanmalarına təsir edən əlaqəli məlumatların hamsını bilmirik, əsasən də başlanğıc halın əhəmiyyətli xassələrini və bunu göstərə bilərik. P.T: Hücrəvi avtomaton təsviri nədir və sizin narazılığınızı necə aradan qaldırır? 't Hooft: Hücrəvi avtomat, çox vaxt iki və ya üç, çoxölçülü qəfəs formalaşdıran hüceyrələrdən ibarət dinamik kompüter modelidir. Hər hücrə (xana) bir neçə bitlik məlumatı saxlayır; və bir də zaman. Zaman keçdikcə müvafiq alqoritmlərlə bu məlumatlar yenilənir, buradakı yeni məlumat əvvəlki və qonşuluqda olan xanalardakı məlumatlardan asılıdır. İndi, mənim bu modelləri əldə etmə yolum təmiz deterministikdir, deməli, nə Hilbert fəzası, nə də Şrödinger tənliyi var, yalnız klassik alqoritmlər. Amma, biz riyazi olaraq Hilbert fəzası daxil edə bilərik, onun sadə elementlərini avtomatın bütün mümkün konfiqurasiyalarına uyğunlaşdıraraq. Belə Hamilton - hücrələrin yeniləndiyi zamanın tam dəyərlərində bütün hücrələrin məlumatları dəqiqliklə yenidən yaranır; olandan sonra Şrödinger tənliyini təyin etmək çətin olmaz. Bütün praktiki məqsədlərlə, bu, klassik avtomat məlumatlarını yenidən yaradan bir kvant modelidir. Diqqət yetirilməli məqam burada budur ki, avtomatın alqoritmi ən yaxındakı qonşulara müraciət etsə də, ortayan çıxan kvant sistemində lokallıq anlayışı itir. Real dünya lokal kvant sahəsinin nəzəriyyəsi ilə izah edildiyi üçün, lokallığı necə qaytarmaq olar problemi izah olunmalıdır. Bəzi rəqiblərimə görə bu bağışlanılmazdır, lakin bu aşkar ziddiyət məni narahat etmir. Bu aşkar nöqsanı həll edəcək maraqlı ideyalar var. P.T: Tədqiqatçı yoldaşlarınız sizin nəzəriyyəyə necə cavab veriblər? 't Hooft: Cavab çox qarışıb. Çoxlu digər tədqiqatçılar aydındır ki, çox şübhəlidirlər. Olmalıdırlar, çünki, cavablanmamış əhəmiyyətli suallar var. Digərləri öz maraq və dəstəyini göstəriblər. Məni qayğılandıran odur ki, hələ də yanaşmamı tam başa düşən həmkar tapa bilməmişəm. P.T: Hal-hazırda nə oxuyursunuz? 't Hooft: Əllərim poçtumla dolub. Və əksər zaman hesablamalar aparıram. Çox vacib suallar var ki, onlara indi olduğundan daha yaxşı cavablar axtarıram. P.T: Növbəti proyektiniz nədir? 't Hooft: Bu nəzəriyyə üzərində işləməyəndə, əlaqəli məsələyə dönürəm: qara dəliklərin kvant mexanikası. Əksər araşdıranlar elə görünür ki, onların nəzəriyyələrinin - çox vaxt sim nəzəriyyəsi və əlaqəli yanaşmalar - bir kəsin qara dəliklər haqqında bilmək istədiyi hər şeyi dediyini fikirləşirlər, lakin mən qarşıyam. Birincisi, mən camaatın qara dəlikləri izah etdiyi adi yollarla razılaşmıram - adətən branların yığımı və ya string kimi şeylər. Standard nəzəriyyələr qara dəliklərin izahını istəyir. Bu mənim üçün əhəmiyyətli xəbərdir. Biz bunları düzgün etmirik. İndi, mənim qara dəliklər haqqında öz nəzəriyyəm çox sadədir. Sadəcə, qravitasiyanın ən sadə kvant izahını götürün, yalnız maddənin bəzi növü ilə birgə perturbativ qravitasiya, və qara dəlik içərisində zərrəcik və sahələrin datalarını yoxlayın. Ardınca, harada işlərin düz getmədiyini yoxlayın. Cavab düz üzümə baxır: Biz Şvarçild metrikinin topologiyasını başa düşməmişik. Bunu düzgün etməyin yalnız bir yolu var və o da fərz etməkdir ki, üfüqün topologiyası yansımış kürədir - üfüqdəki bütün nöqtələr onların antipoduna toxunur. Bunu bilinmirdi; məndən başqa heç kəs maraqlanmır və bu son dərəcə əhəmiyyətlidir. Yəni, mən bu şeyi indikindən daha yaxşı başa düşmək istəyirəm. View the full article
  5. Valeh Fərzəliyev

    Qara Dəliklər: Klassik və Kvant Yaxınlaşma

    Təbiət elmləri ilə maraqlanmayan az adam tapmaq olar. Bu sahədə işləyənlərdən əlavə, elmi-kütləvi kitabları oxuyan, Youtube-da elmi kanalları izləyən çoxsaylı insanlar arasında sözsüz həmvətənlərimiz də var. Kvant Dünyası səhifəsi də bu məqsədə qulluq edir - elmi yaymaq. Artıq, qara dəliklər (qara çuxurlar) tez-tez rast gəldiyimiz məşhur ifadəyə çevrilib. Bu yazıda, onların maraqlı xassələrinə toxunacıq. İşığın belə tərk edə bilməyəcəyi intensiv cəzbetmə sahəsinə malik ağır səma cisimlərinin varlığı barədə ilk olaraq 1784-cü ildə Con Mişel yazmışdı. Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin önəmli təxminlərindən biri olmasına baxmayaraq, hələ ötən əsrin ikinci yarısınadək varlığı şübhə altında idi. Bilinən heç bir şeyin onun qravitasiyasından çıxmadığına görə birbaşa müşahidə etmək mümkün deyil. Lakin, alimlər, həmin qravitasiya sahəsinin ətrafda göstərəcəyi təsirlərə görə dolayı yollarla qara dəliklərin varlığını müşahidə etmişlər. Hal-hazırda qara dəlik olduğu güman edilən minlərlə səma cismi qeydə alınıb. Süd Yolu qalaktikasının mərkəzində yerləşən superkütləli qara dəlik bizdən 26000 işıq ili uzaqlıqdadır. Təbii ki, reallıqda qara dəliklər ən qarışıq şəkildə qarşımıza çıxır. Nəzəriyyədə isə sadələşdirilmiş modellərdən istifadə olunur. Sadələşdirilmiş olmasına baxmayaraq, real müşahidə olunan fiziki prosesləri izah etmək mümkündür. 4 belə sadələşdirilmiş qara dəlik modeli var: 1. Statik və yüksüz qara dəliklər ( Şvarzçild qara dəliyi) 2. Statik, yüklü qara dəliklər (Reisner-Nordstrom qara dəliyi) 3. Fırlanan yüksüz qara dəliklər (Kerr qara dəliyi) 4. Fırlanan və yüklü qara dəliklər (Kerr-Newman qara dəliyi) Statik və yüksüz qara dəliklər Adından da göründüyü kimi bu ən sadə və ən yaxşı öyrənilmiş modeldir. Fəzanın quruluşu M kütləli qara dəliklər üçün aşağıdakı formanı daşıyır: Fəzanın xətt elementi, bu fəzanın iki qonşu nöqtəsi arasında məsafəni təyin edən əlaqədir. Yığcam şəkildə metrik tenzorla ifadə olunur. Burada, τ düzgün zaman, t Şvarzçild zamanı, rs Şvarzçild radiusu (rs = 2MG/c^2), c işıq sürəti, r, θ və φ isə koordinat nöqtələridir. Mərkəzdən r=rs Şvarçild məsafəsində yuxarıdakı tənlik təyin edilmir və həmin radiusda yerləşən çevrə hadisələr üfüqi adlanır. Bunun səbəbi, həmin nöqtədə baş verən hər bir şey uzaq kənardakı müşahidəçiyə görə sonsuz zamanda baş verir. Müşahidəçilərimizi iki yerə ayıraq: Fidolar və frefolar. Fidolar fəzada sabit dayanmış, zamanı ölçən müşahidəçilər olsun. Frefolar isə bizimlə birgə sərbəst düşən müşahidəçilər olacaq. Qara dəliyə düşən zərrəciyin kənarda statik dayanan müşahidəçiyə nəzərən görünüşüMərkəzdən uzaq məsafədən radial sərbəst düşən zərrəciyin yaşadıqlarını izah etməyə çalışaq. Fidolara görə bu zərrəcik hadisələr üfüqinə asimptotik yaxınlaşacaq. Eyni zamanda, zərrəciyin momenti fidonun zamanına exponensial şəkildə artacaq və Lorentz sıxılması baş verəcək. Sanki, zərrəcik üstdən sıxılıb kənarlara genişləyəcək. Frefonun özü isə təmiz fərqli hadisələr hiss edəcək. Frefo sərbəst düşdüyü üçün heç bir qravitasiya effekti hiss etməyəcək. Fəzanın çökəkliyi də kiçik rəqəm olduğundan dartma qüvvəsi də hiss olunmayacaq qədər kiçik olacaq. Frefo üfüqü keçdikdən sonra fidolarla əlaqə qura bilməyəcək və kənardakı bütün müşahidəçilər üçün itmiş zənn ediləcək. Sadə koordinat çevrilmələri ilə çevrilmiş fəzanın Minkovski fəzası olduğunu göstərmək olar. Minkovski fəzası bucaqların qorunduğu "uyğunlaşmış düz" fəzadır. Bu fəzanın görünən sərhədləri əslində real fəzamızda sonsuzla eynidir. Yəni, sonsuz fəzadan sonlu fəzaya keçirik və digər hesablamaları aparmaq daha asan olur. Hadisələr üfüqündən çöldəki hissəyə Rindler fəzası deyəcəyik. Uyğun Rindler zamanı əvvəlki Şvarçild zamanını əvəzləyəcək. Rindler fəzasında kvant sahələrinin entropiyasını hesabladıqda ortaya gözəl nəticə çıxır. Belə ki, qara dəliyin termal entropiyası onun sahəsi ilə düz mütənasibdir. Termal dediyimizə görə qara dəlik ətrafında istilik var. Əslində, fidolara görə üfüq xəttinə yaxın yaranan virtual zərrəciklər heç də virtual deyil. Çünki, onlar qısa müddətə üfüq xəttini keçirlər. Amma, bu qısa müddət fidolar üçün sonsuz zaman deməkdir. Yəni, fidolar virtual zərrəciklərin bir-birini islah etdiyini görməyəcək. Beləliklə, qara dəliyin ətrafında nazik termik udulma və şüalanma proseslərinin baş verdiyi təbəqə yaranacaq (Unruh effekti). Təbii ki, yalnız fidolar üçün. Üfüq xəttini keçən frefo bu istiliyi hiss etməyəcək. Bu udulma və şüalanma prosesi enerjini çölə püskürdərək kütlə itirməsinə səbəb olur və Bekenstein-Hawking şüalanması adlanır. İlk dəfə Stephen Hawking göstərmişdir ki, bu şüalanmalar sonludur və müəyyən müddət ərzində qara dəlik tamamilə buxarlanacaq. Qara dəliyin yaşam müddəti onun kütləsinun kubu ilə düz mütənasibdir. Statik və yüklü qara dəliklər Elektrostatik yükə malik fırlanmayan qara dəliklər üçün xətt elementi daha qəlizdir: Burada əlavə olaraq rq = Q^2*G/(4πε0c^4) kəmiyyəti var ki, Q yükünün yaratdığı əlavə yük momentidir. Sonuncu hədd isə əvvəlki ifadədəki bucaqlardan asılı hissəni əvəz edir. Q^2 > M^2 G olduğu halda əlavə sinqulyarlıq meydana çıxır. Bu sinqulyarlıq əvvəlkindən fərqli olaraq kənardan müşahidə edilə biləndir. Klassik nisbilik nəzəriyyəsinə bu zidddir. Bərabərlik halına ekstremal qara dəliklər adı verilib. Ümumiyyətlə, yüklü qara dəliklərin iki üfüqü olur: daxili və xarici. Oxşar qaydada Rindler fəzasına keçid edərək yuxarıda sözügedən prosesləri analiz etmək olar. Məlum olur ki, yüklü qara dəliklər buxarlanaraq tamam yox olmurlar, bilinən sükunət halında buxarlanma prosesi dayanır. Fırlanan yüklü və yüksüz qara dəliklər Fırlanan qara dəliklər dedikdə sabit bucaq momentinə sahib olmaları nəzərdə tutulur. Belə olan halda xətt elementi daha da qəliz forma alır. Ümumiləşdirilmiş Kerr-Newman qara dəliyi üçün Burada J bucaq momentidir. Göründüyü kimi xətt elementi olduqca qəlizdir. Dəqiq hesablamalar aparmaq çox çətindir. Buna görə də lazımi yaxınlaşmalar edilib Rindler fəzasını almaq kifayətdir ki, əvvəlki mülahizələri bu tip qara dəliklər üçün də aparaq. View the full article
  6. Valeh Fərzəliyev

    Eynşteyn Dünyanı necə dəyişdirdi?

    Kolumbiya Universitetində riyaziyyat və fizika üzrə professor Brian Greene, “Scientific American” jurnalındakı yazısından: Albert Eynşteynə görə, yalnız iki şey sonsuz ola bilər: kainat və insanların axmaqlığı. Və o, sadəcə kainatdan əmin olmadığını etiraf etdi. Bunu eşitdiyimizdə gülümsəyər və öz üstümüzə götürmərik. Bunun səbəbi isə Eynşteynin adının yumşaq qəlbli və baba ruhlu bir rəsmi canlandırmasından qaynaqlanır. Eynşteyn adında, velosiped sürən, dilini çölə çıxaran və bizə təsir edici gözlər ilə baxan, pırtlaşıq saçlı bir dahi görürük. Eynşteynin elm cəmiyyətində tanınması 1905-ci ildə başladı. İsveçrənin Bern şəhərində bir patent ofisində həftənin 6 günü 8 saat çalışdığı əsnada, boş zamanlarda yazdığı 4 məqalə fizika dərslərini başdan sona dəyişdirdi. Eyni ilin mart ayında əvvəllər dalğa olaraq qəbul edilən işığın əslində foton adlı zərrəciklərdən ibarət olduğunun tərəfini çıxdı. Bu müşahidə Kvant Mexanikasının yaranmasına vəsilə oldu. İki ay sonra, May ayında, Eynşteyn hesablamaları atomik hipotezi test edə biləcək təxminlərdə rol oynadı. Daha sonra təcrübi olaraq dəqiq bir şəkildə maddənin atomlardan yarandığı isbat edildi. İyun ayında Xüsusi Nisbilik Nəzəriyyəsini bitirdi. Beləcə, fəza və zamanın daha öncə heç kimin təxmin etmədiyi bir şəkildə davrandığını ortaya qoydu. Qısaca desək, məsafələrin, sürətin və zamanın müşahidəçiyə bağlı olduğunu ortaya qoydu. Son olaraq isə 1905-ci ilin Sentyabr ayıda Xüsusi Nisbilik Nəzəriyyəsinin nəticəsi olan və dünyanın ən məşhur düsturu halına gələn E = mc2 düsturunu əldə etdi. Elm ümumi olaraq addım-addım irəliləyir. Nadirən elmi həyəcan kimi düşünülən böyük kəşflər müşahidə edilir. Fəqət Eynşteyn bir ildə 4 dəfə bu həyəcanı elm cəmiyyətinə yaşatmağı bacardı. Bu nəticələrin ardından araşdırmaçılar Eynşteynin çalışmalarının gerçəyi anlama ilə bağlı fundamental daşları dəyişdirəcəyinin fərqinə vardılar. Ancaq toplum hələ Eynşteynin fərqində deyildi. Bu 1919-cu ilin Noyabr ayında dəyişdi. Xüsusi Nisbilik Nəzəriyyəsində Eynşteyn heç bir şeyin işıq sürətində daha sürətli hərəkət edə bilməcəyini ortaya qoydu. Bu nəticə onun Nyutonun cazibə qüvvəsi nəzəriyyəsini yenidən yazması üçün bir təkan oldu. Eynşteyn bir neçə yüz il yaşında olan qanunları başdan yazmağa çalışdı. Bundan xəbərdar olan Maks Plank, “Köhnə bir dostun olaraq sənə tövsiyyə etməyim lazımdır. Bacarmayaqsan və bacarsan belə heç kim sənə inanmayacaq” dedi. Nəhayət ki, Eynşteyn 1915-ci ildə Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu nəzəriyyədə ilk dəfə olaraq cazibə qüvvəsi yeni bir şəkildə ələ alındı. Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsi cazibə qüvvəsini, dünyanın əlinizdə tutduğunuz bir fincanı özünə doğru aşağı çəkməsi yerinə, planetlərin özlərini çevrələyən mühiti çökdürüb və fincanın yerə düşəcək şəkildə yaranan fəza-zaman dəliyinindən aşağı doğru sürüşəcək formada təsvir edir. Eynşteyn cazibə qüvvəsinin kainatın formasından ortaya çıxdığını vurğuladı. 1919-cu ilin Noyabr ayında Eynşteyn Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsini bitirdikdən 4 il sonra, bütün qəzetlər Eynşteynin təxmin etdiyi şəkildə planetlərin mövqelərinin astronomik ölçü dəyərlərinin Nyutonun hesablamalarından bir az fərqli olduğunu bütün dünyaya elan etdi. Nəticələr Eynşteynin nəzəriyyəsini uğurlu bir şəkildə təsdiqlədi və bir gecədə simvol halına gətirdi. Eynşteyn, Nyutonu yıxan və bizi təbiətin gerçək qanunlarına bir addım daha yaxınlaşdıran adam oldu. Eynşteyn toplumun diqqətini necə çəkəcəyini bilirdi. Bəzən ağıllı sözlər ortaya ataraq: ”Mən əzmli bir sülh sevirəm” deyərdi. Çarli Çaplin City Lightsin qala gecəsində Eynşteynə bunları söylədi: İnsanlar məni anladığı üçün alqışlayırlar, Səni isə anlamadıqları üçün aqlışlayırlar. Bu Eynşteynin çox yaxşı oynadığı bir rol idi. Birinci Dünya Müharibəsində bezmiş geniş xalq kütləsi onu sevgi ilə qucaqladı. Eynşteyn uzun zaman boyunca doğru qəbul edilən nəzəriyyələrin necə dəyişdirilə biləcəyini göstərən mükəmməl bir örnəkdir. Söyləyə biləcəyimiz ən yaxşı şey, Eynşteynin fizikada yer alan dərin problemləri həll edən, doğru zamanda doğru zəka olduğudur. Bütün bu uğurlar göz önünə alındığında, ağlımıza bu sual gəlir: Başqa bir Eynşteyn gələcəkmi? Bu sualı verərkən məqsəd elmi irəliyə aparacaq başqa bir dâhinin gəlib-gəlməməsidirsə, cavab əlbəttə ki, bəlidir. Eynşteyn öldükdən sonra keçən 50 ildə belə elm adamları əslində ortaya çıxdı. Müəllif: Sadiq Şamilov View the full article
  7. H.A.A.R.P - Nədir? Hər nə qədər müharibələrin, savaşların olmasını istəməsək də bu qaçınılmaz faktdır ki, tarix qan rənginə boyanmış ağ pərdə kimidir. Bu qan rəngi isə diktatorların, liderlərin öz kəskin siyasətləri nəticəsində ortaya çıxıb. Müharibə kim qazanır? Kimin daha yaxşı silahı varsa təbii ki O! Texnologiyanın inkişaf etmədiyi zamanlarda savaşlar əsgər gücü ilə, öngörülən siyasi tədbirlər ilə, tank və toplarla qazanılırdı. Ancaq indi elə bir əsrə gəlib çatmışıq ki, bütün bunlar arxa plana düşüb və kimin daha güclü silahı varsa o da savaşdan qalib ayrılır. Artıq yaşadığımız əsrdə insana ehtiyac duymayan mexaniki sistemlər -təyyarələr, tanklar və sairə sistemlər var. Ancaq bu mexaniki sistemlərin yanında birdə H.A.A.R.P var. Birazdan H.A.A.R.P-ı incələyərək onun nə olduğuna baxacıq və görəcik ki, əhəmiyyəti nədir. Bir silahmıdır, yoxsa ancaq elə tədqiqat programıdır?... H.A.A.R.P - High Frequency Active Auroral Research Program; tərcüməsi: Yüksəktezlikli Aktiv Avroral Tədqiqatlar Proqramı. ABŞ-da qütb parıltısının öyrənilməsi üzrə həyata keçirilən elmi-tədqiqat layihəsi kimi ictimaiyyətə göstərilmişdir. Ancaq işin arxa planında bir elmi-tədqiqat layihəsindən daha çox şey durur. Tunqus meteroriti Bu texnologiyanın işləmə prinsipi nəzəri olaraq ilk dəfə serb əsilli ABŞ fiziki Nikola Tesla (1856-1943) tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Nikola Tesla bir fizik, ixitraçı, elektrik və maşın mühəndisi olmaqla yanaşı, həm də dahi bir şəxsiyyət olaraq bəşəriyyət tarixində bir sıra mühüm ixtiraları ilə tanınmışdır. Tesla apardığı tətqiqatlar nəticəsində belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, yüksək tezlikli radio dalğaları güclü radio ötürücülərin köməyi ilə atmosferə göndərməklə atmosferin həmin hissəsini aktivləşdirmək, oranı qızdıraraq hava axınlarını idarə etmək mümkündür. Bu nəzəri olaraq öz əksini tapsa da, praktiki olaraq həyata keçib-kemədiyinə dair əlimizdə heç bir rəsmi sənəd yoxdur. Lakin geniş yayılmış, təsdiqini tapmamış populyar fərziyyələrdən biri də bu olmuşdur ki, 1908-ci il 30 iyun tarixində Sibirin Podkamennaya Tunquska (Tunqus) çayı hövzəsinə düşmüş nəhəng meteorit heç də deyildiyi kimi adi bir meteorit olmamış, Teslanın hansısa gizli tədqiqatının, elektrik üzərində apardığı növbəti məxfi sınağının nəticəsi olmuşdur və guya bu tətqiqatı ABŞ höküməti maliyələşdirərək dəstəkləmişdir. Əlbəttə ki, bu Tunqus meteroiti haqqında yayılmış onlarla fərziyyədən yalnız biridir. Teslanın adını və fəaliyyətini ona görə qeyd etdim ki, onun düzəltdiyi Zəlzələ Maşını adı verdiyi xırda cihaz da tezliklə işləmə prinsipinə əsaslanır. Yəni, bu cihaz maddələrin rezonans titrəmə tezliklərini müəyyən edərək ona uygun şəkildə dalğalar göndərir. Rezonans tezliyi maddənin dayana biləcəyi son hədd oldugundan, üstəlik kənardan gələn eyni tezlikli dalğa olarsa, bu dalğalar toplanır və yekun amplitud maksimum həddə çataraq, maddə tab gətirə bilmir və parçalanır. H.A.A.R.P sistemi də buna əsaslanır. İonosferə dalğalar göndərməklə oranı aktivləşdirmək mümkündür. H.A.A.R.P layihəsi sayəsində, ionosferin qızışdırılması yolu ilə aşağı tezlikli dalğalar (ELF) da yaradılmaqdadır. Çünki tezlik nə qədər aşağı olarsa, dalğa uzunlugu (λ) o qədər böyük olar və daha böyük dalğa uzunluğu əldə edilərək göndərilə bilər. Ancaq ionosferin özünü aktivləşdirmək üçün isə oraya yüksək tezlikli dalğalar göndərmək lazımdır. Çünki tezlik nə qədər çox olsa, daşığıdığı enerji miqdarı o qədər çox olar. E=hν (ν-tezlik) formulu ilə enerjisin hesablamaq mümkündür. 1981-ci ildə nüvə mühəndisi və Amerikadakı qabaqcıl Tesla araşdırmaçısı Albay Thomas Bearden Amerika Psixantrop Dərnəyində bir konfrans verdi. Öz çıxışının bir bölümündə eyni zamanda 1978-ci ildə "Specula" jurnalında mübahisə mövzusu olan Tesla nəzəriyyəsinin praktik olaraq necə tətbiq oluna biləcəyindən danışdı. Albay əslində H.A.A.R.P-ın necə işlədiyini izah edirdi: "Edə bildiyimiz tək şey tezlikləri dəyişdirməkdir. Əgər tezlikləri bir istiqamətdə dəyişdirsəniz, enerjini dünyanın digər hissəsində hədəflədiyiniz yerin üstündəki atmosferə boşaldacaqsınız. Havanı ionlaşdırmağa başladıqca hava axınlarının istiqamətlərini və başqa prosesləri dəyişdirə biləcəksiniz. Bu mükəmməl bir hava maşınıdır". Elm adamı olan Albay Thomas Bearden bunu hardasa əyləncəli hava oyuncağı kimi tanıtmaq istəyirdi. Fəqət bu eyni zamanda 28 iyul 1976-ci il Çinin Tyanşan zəlzələsini xatırladırdı (bu dəhşətli zəlzələdə 600 mindən artıq insan həlak olmuşdur və ən dağıdıcı zəlzələ kimi tarixə düşmüşdür). H.A.A.R.P-ın quruluşuna baxaq. Yuxarıda qeyd etdiyim üzrə açılışı - Yüksəktezlikli Aktiv Avroral Tədqiqatlar Proqramı mənasına gələn bu sistemin əsası 1993-cü ildə Alyaskada, ABŞ-ın Hərbi Hava və Hərbi Dəniz-donanma qüvvələri, Alyaska Universiteti və Ən Yüksək Səviyyəli Müdafiə Tədqiqat Layihələri Agentliyi (DARPA) tərəfindən qoyuldu. 2007-ci ildən bütün gücü ilə işləyən 20 metr uzunluğunda 180 antennadan ibarət bu radiostansiya ionosferə yüksək tezlikli radio dalğalar göndərərək atmosferin tədqiqi ilə məşğul olur. Buna görə də bu layihə rəsmi olaraq elmi-tətqiqat proqramı kimi ictimaiyyətə təqdim olunur. Bu proqramın gerçəkləşməsində 3 Amerika şirkəti - ARCO, Raytheon və E-Sistemləri; önəmli rol oynamış və hələ də oynamaqdadırlar. H.A.A.R.P texnologiyası sayəsində atmosferdə ionosferin qızışdırılması yolu ilə çox aşağı tezlikli dalğalar (ELF) yaradılır ki, və bu hava axınlarının yerdəyişməsinə səbəb olduğu üçün, H.A.A.R.P-ın həm də iqlim silahı kimi istifadə edilməsi iddiaları ortaya çıxır. Bütün bunların hamısı H.A.A.R.P-ı elmi-tədqiqat layihəsi kimi önə sürür. Ancaq H.A.A.R.P-dan həm də hərbi məqsədlər üçün də istifadə etmək mümkündür. ABŞ hərbi qüvvələrinin verdiyi məlumata görə H.A.A.R.P gələcəkdə aşağıdakı hərbi məqsədləri gerçəkləşdirə biləcək: -Atmosferdəki termonüvə vasitələrinin elektromaqnetik vuruşlarını dəyişdirmək; -Sualtı gəmilərlə əlaqə yaratmağı asanlaşdırmaq; -Radar sistemlərini son dərəcə inkişaf etdirmək; -Çox böyük bir bölgədə, ABŞ ordusu xaricində bütün məlumat ötürən kanalların fəaliyyətini dayandırmaq; -Emass və Cray kompüterləri ilə ortaq tətqiqatlar aparmaq, torpağın altını çox dərin qatlarına qədər incələmək; -Geniş ərazilərdə neft, təbii qaz və mineralları axtarıb tapmaq; -Cruise raketləri kimi hər hansı hücum silahını və təyyarəni elə havadaca neytrallaşdırmaq (məhv etmək). RBİ məqsədlər üçündə istifadə etmək mümkündür. İndisə bu proqrama qarşı olan ABŞ elm adamlarının fikirləri ilə tanış olaq. Bir sıra elm adamları bunun çox təhlükəli bir proqram olduğunu bildirirlər. Çünki onlara görə H.A.A.R.P. gələcəkdə elə bir gücə sahib ola bilər ki, bununla o, dünyanın tam sahibi ola bilər. Proqrama qarşı çıxanlardan biri, ölkənin ən nüfuzlu geofiziklərindən olan prof. J. F. MacDonalda görə bu elektromaqnetik texnologiya aşağıdakılara səbəb ola bilər: -İqlimi dəyişdirmək; -Qütbləri əritmək və ya yerindən oynatmaq; -Ozon təbəqəsinə güclü təsir göstərmək; -Zəlzələlər yaratmaq; -Okean dalğalarını idarə etmək; -Dünyanın enerji mənbələri ilə "oynayaraq" insan beynini nəzarət altına almaq; -Radiasiya yaymayan termonüvə partlayışı həyata keçirmək. Əlavə olaraq qeyd edim ki, istifadə edilən tezlik aralığı 2.8-10 MHz aralığındadır. Çıxış gücü isə rəsmi mənbələrə görə 3.6 GigaVatt hesablanmağına baxmyaraq, 10 GigaVattın üstünə də çıxa biləcəyi hesablanmışdır. Bu enerji dünyadakı ən böyük radioverici ünvanını daşımaqdadır. H.A.A.R.P. mərkəzinin 1 saat boyunca çalışdırılıması vəziyyətində Xiroşimaya atılan atom bombası qədər enerjinin ortaya çıxacağı hesablanmışdır. Düzdür, bütün bunlar bizə fantastik görünə bilər, ancaq elektromaqnit sahəni düzgün istifadə edən Mmhəndislər və elm adamları bu saydıqlarımdan daha çox və fantastik şeylər edə bilərlər. Bu qədər Nəzəri şeylərdan danışdıq. Düşünürəm ki sonda kiçik xülasə yaxşı olar. H.A.A.R.P, yəni Yüksəktezlikli Aktiv Avroral Tədqiqatlar Proqramı, həm elmi-tədqiqat layihəsidir, həm də günümüzün ən güclü silahlarından biridir. Elmi-tədqiqat olaraq atmosfer, daha doğrusu ionosferi tədqiq edirlər, araşdırırlar. Ancaq bu araşdırmalar təkcə elm naminə edilmir. Bunun arxasında böyük bir güc əldə etmə istəyi var. İonosferi aktivləşdirsək, sonra orada yaranan aşağı tezlikli dalğaları istənilən istiqaməyə yönləndirərək, yuxarıda saydığımız məqsədləri gerçəkləşdirmək mümkündür. Elm və texnologiya daima bir-birinə bağlı şəkildə inkişaf edib. İstər silah texnologiyası olsun, istərsə də digər texnologiyalar. Tarix boyu bu texnologiyanı insanlığın xeyrinə istifadə edənlər də olub, əlehinə edənlər də... Görək qarşıda bizi hansı yeniliklər gözləyir. View the full article
  8. Valeh Fərzəliyev

    Ceyms Klerk Maksvell - Həyatı

    James Clerk Maxwell Kimdir? Ceyms Klerk Maksvell (James Clerk Maxwell), 13 iyun 1831-ci ildə Edinburqda bugün International Centre for Mathematical Sciences-ın olduğu, India Street 14 nömrəli otaqda doğuldu. Maksvellin atası Con Klerk Maksvell elmi istedadlı, əsl ixtisası hüquqşünas olan mülkədar idi. Ancaq hüquqdan daha çox elm və texnologiya ilə maraqlanırdı. 39 yaşında Royal Society of Edinburghun müdavimi olan Con Keyin 34 yaşlı qızı Frances ilə evləndi. Ceyms ailənin tək və Helmholtz kimi kövrək, maraqlı bir istedada və düşüncəyə sahib fərqli uşağı idi. O, 8 yaşına gələndə bir neçə il müəllimlərdən xüsusi dərslər aldı. Daha sonralar təhsilini Edinburq Akademiyasında davam etdirdi. Riyaziyyat və İngilis dili dərslərini birinciliklə bitirdi. Akademiyanı btirdikdən sonra yetərli yaşa gəldikdə, atası onu Royal Society of Edinburghdakı dərslərə götürməyə başladı. Akademiyada keçirdiyi 6 ildən sonra təbiət fəlsəfəsi və riyaziyyat dərslərinə girdiyi University of Edinburgha daxil oldu. En çox Sir Uilyam Flamiltonun məntiq dərslərindən təsirlənmişdi. Edinburqda keçirdiyi 3 ildən sonra hər nə qədər atası narahat olsa da, Kembricə getdi. Cavan Maksvell Maksvell özündən bir neçə il öncə gələn Tomsonun izindən gedərək Peterhousedan qəbul aldı. Ancaq onun getdiyi il Peterhouseda bir çox istedadlı tələbələr olduğu üçün məzun olduqdan sonra müəllim kimi qalma şansının az olduğunu söyləyərək, Ceymsi Trinitiyə getməsi məsləhət görüldü. O, belə də etdi, Trinitiyə gəldi. Burada Cayley, Stokes və digər bir çox tanınmış elm adamlarının əfsanəvi təlimçisi Hopkins tərəfindən çalışdırıldı. Dostu Tait, Maxwellin ölümündən sonra qələmə aldığı anma yazısında 1850 payızında bu qədər gənc biri üçün mükəmməl bilgi ilə Cambridge-ə gəldi. Ancaq dağınıqlılığı, Sistemli Özəl Təlimçisini belə dəhşətə saldı. Təlimçisi Hopkins olsa da tələbə böyük ölçüdə öz yolunu cızdı. İndiyə qədər heç bir Cambridge Riyaziyyat Fakultə Birincisi , Bitirmə(Semestr) imtahanlarına Maxvell qədər axsaq təlimlə girib, bu qədər “Qazançlı” çıxmamışdı şəklində ifadələrə yer vermişdir. Hopkins, Maksvelli bu cür təsvir etmişdi: İndiyə qədər yaşadığım çoxsaylı təcrübələr daxilində belə mükəmməl adamla qarşılaşmamışam. Maxwell'in fizika mövzusunda yanlış düşünməsi hardasa mümkünsüz görsənirdi Bitirmə(Semestr) imtahanlarının cavabı açıqlandığında Eduard Routhdan sonra ikinci oldu. Daha sonra Smith Ödül mükafatı üçün girdikləri imtahanda ikisidə birinci oldu. Bir dahi olduğu qəbul edilmişdi. Maksvellin heykəli Maksvell 1.70 sm boyunda, güclü və atletik vücuda sahib birisi idi. Qara gözləri, qapqara saçları vardı, bığlı və açıq tənli biri idi. Gülər üzlü, səbrli və səmimi birisi idi. Ədəbiyyat bilgisi olduqca yaxşı idi. Çox sürətli oxuya bilirdi və çox güçlü yaddaşa malik idi. Maksvell, Trinitidəki universitet müəllimiyi vəzifəsindən çıxaraq Aberdeenə təbiət fəlsəfəsi üzər dərs demək üçün getmişdi. Ancaq hələ də imtahanında birinci olduğu Adams Mükafatı üçün yarışa bilərdi. Bir il zaman dilimində, Saturn planetinin ətrafındakı halqaların quruluşu ilə əlaqəli suallara cavab verə bilən yeganə insan idi. Saturn halqalarının kəsilməz deyil də, parçalardan ibarət olduğunu göstərdi. Kraliyyət Astronomu Airy, Maksvellin məqaləsini ”Son illərdə ortaya qoyulmuş ən yaxşı iki mexaniki Astronomiyaya aid məqalələrdən biri” kimi dəyərləndirmişdir. Katherine və Maksvell University of Aberdeen iki kollecdən ibarət idi. Bunlardan biri Marischal College idi. Onun müdiri Devar zaman-zaman Maksvelli evinə dəvət edirdi. Maksvell bu dəvətlərdən birində Devarın özündən 7 yaş böyük olan qızı Katherine ilə tanış oldu və 1858-ci ilin iyun ayında evləndilər. Katherine Maxwellin tələbələri və dostların arasında çox sevilmirdi və Maksvelli çox qısqandığı üçün Maksvell zaman-zaman dostlarının dəvətlərini qəbul edə bilmirdi. Nə də dostlarını öz evinə dəvət edə bilmirdi. Elm sahəsində işlərinə görə Londonda keçirdiyi illər, Maksvell üçün daha məhsuldar oldu. Ən böyük uğuru isə fəza-zaman qanunlarını elektromaqnit sahə üçün tam tənlik halında ifadə etməsiydi. Ortaya qoyduğu Differensial Tənliklər sahələrin polyarlaşmış dalğalar şəklində, işıq sürətilə yayılması idi. Elektromaqnit sahə üzrə çalışmalarının yanında əlavə olaraq Özlü Qazların Mexanikası üzərində də işləyirdi. Özlü Qazların Mexanikasını həm nəzəri, həm də təcrübi tərəfdən araşdırmalar elədi, rəngli görmə üzərində də çalışmalar etdi və dünyadaki ilk rəngli fotonu çəkdi. İlk rəngi dağılmayan fotoşəkil, Maksvell, 1861 King's College illərində Maksvell digər elm adamlarını, özəlliklə də Faradayı tanıdı. Maksvell Kembricdə ikən Faradayla məktublaşmağa başlamışdı, ancaq indi şəxsi olaraq da görüşə bilirdilər və Faradayın Royal Institutionda verdiyi məhşur cümə gecəsi mühazirələrinə də qatılırdı. Bir mühazirə sonrası Maksvellin çölə çıxmağa çalışan insanlar arasında sıxılıb qaldığını görən Faraday, bu vəziyyəti qaz molekullarına bənzədib Maksvellə belə demişdi: “ Hey Maksvell, çıxa bilmədin bu sıxlıq arasından çölə. Bu sıxlıqdan çıxa bilmənin yolunu tapacaq olan tək insan varsa, o da sənsən” Maksvell 1873-cü ildə A Treatise on Electricity and Magnetism (Elektrik və Maqnetizm üzərinə incələmə) adlı əsərini yayınladı və bu əsərdə özünün bütün elmi fikirlərini bir araya gətirdi. İllər ötdükcə Maksvellin mühafizəkar xarekteri daha da oturmuşdu. Elmi populyar etmək istəsə də, dərs demə tərzi yaxşı deyildi. Mühazirələrini 2,3 və ya maksimum 7 nəfər dinləyərdi. Hər zaman elm tarixinə böyük marağı olmuşdu və dinamika tarixin yazmaq istəyirdi. Qalileo və Nyuton zamanından bəri dinamik fikirlərin yaranmasında və dilində önəmli dəyişikliklər etmişdi. Ancaq son zamanlarda maşınların önəminin artmasının nəticəsində güc, enerji və qüvvə haqqında fikirlər tam olaraq bir-birindən ayrıldı. Elm adamları arasında çox az adam bu ayrımı müşahidə edə bilirdi. Maksvell bunlarla məşğul olmaq yerinə Kavendişin yazılarını yayınlamağa çalışırdı. Maksvell zamanın bir qismini xəstə həyat yoldaşına baxaraq keçirirdi. 3 həftə boyunca gündüzlər dərs deyib və laboratoriyada çalışdıqdan sonra, gecələri də xəstə həyat yoldaşının başında sabahlayaraq keçirirdi. Kavendişin yazılarını da elə həyat yoldaşının keşiyini çəkərkən, şam işığında yenidən yazdı, nizama saldı. Ümumi Yığılmış 101 əsərindən 58-i Kembricdə keçirdiyi zaman içində nəşr olundu. Bunlardan 12-si kitablara rəy, 6-sı verdiyi dərslər, 8-i Encyclopaedia Britannica üçün yazdığı məqalələr, 9-u dəyərləndirməyazısı və 21 qısa (amma önəmli) qeydlərdir. Maksvell 1878-ci ildə Qazların Nəzəriyyəsiüzərinə yazdığı 2 güclü elmi məqalə ilə bütün gücünü göstərəcəkdi. 1879-cu ildən artıq əvvəlki enerjisi qalmadığını hiss etdi və əvvəllər yaşadığı yerə, Glenlairə yerləşdi. Əvvəllər sağlığı normal idi, ancaq sonralar pisləşdi. Sadəcə 1 ya da 2 ayının qaldığını bilirdi. Həyatınn ən gözəl dönəmini yaşarkən, 5 Noyabr 1879-cu ildə anası kimi qarın xərçəngindən dünyasını dəyişdi. Geridə heç bir miras buraxmadı və Glenlair yaxınlığındakı ailəsinin və digər yaxınlarının dəfn edildiyi məzarlıqda dəfn edildi. Yazı sonunda Maksvellin fizika üzrə gördüyü işləri ümumiləşdirməyin daha da yaxşı anlamanıza yardımcı olacağını düşündüm. Ən əhəmiyyətli uğuru, Klassik Elektromaqnit Nəzəriyyəni yaratmaqdır ki, bu nəzəriyyə ilə bir-birlərindən uzaq görsənən iki anlayışı - Elektrik və Maqnit sahələrinin əslində eyni şey olduğu isbatlamışdır(4 tənlik ilə). Bu tənliklər, Elektrik, Maqnit və optika sahələrində istifadə edilir. Maksvell büstünün önünə həkk olunmuş Maksvell tənlikləri Maksvellin bu uğuru “fizikada ikinci ən böyük birləşdirmə olaraq“ adlandırılır. Birincini Nyuton etmişdi. Bununla yanaşı, qazların kinetik nəzəriyyəsinin statik olaraq paylanmasını açıqlayan Maxwell paylanmasını ortaya qoymuşdur. Bu iki böyük kəşfi, müasir fizikada yeni bir çağın başlamasına səbəb olmuşdu: Xüsusi Nisbilik Nəzəriyyəsi ilə Kvant Mexanikası kimi nəhəng nəzəriyyələrin yaranmasına təkan vermişdir. Maksvell həm də 1861-ci ildə ilk rəngli fotoaparat cihazını kəşf edən insan kimidə tarixdə qalmışdır. Bir çox fizik tərəfindən 19-cu əsrdə yaşayıb, 20-ci əsr fizikasına yardımda rol oynayan şəxs kimi görülür. 1931-ci ildə A.Eynşteyn, Maksvellin doğum günündə, onun çalışmalarını “Nyutondan sonra fizikada ən verimli və ən önəmli çalışma” kimi adlandırmışdır. Və son olaraq, A.Eynşteyn J.C.Maksvell üçün bu sözləri demişdir: "Sahə Nəzəriyyəsinin önəmini tam mənası ilə qavrayan insan Maxvell idi. Elektrodimanika qanunlarının gerçək ifadəsini Elektromaqnit sahələr üçün keçərli olan Diferensiyal Tənliklərdə tapdığını söyləyən təməl xüsusiyyətli bir kəşfə imza atdı. Onun bu kəşfi, fizikada bir birlik tapmağa yönəlik böyük cəhdin, ən böyük uğuruna, İşığın Elektromaqnit teorisinə yol açdı." Müəllif: Sadiq Şamilov View the full article
  9. Valeh Fərzəliyev

    Kvant Kilidlənmə (Quantum Levitation)

    Kvant Kilitlənməsi(Quantum Levitation), ən sadə halı ilə cisimlərin(əsasən də ifratkeçiricilərin) Kvant Fizikasının yaratdığı imkanlar sayəsində havada asılı qalmasıdır. Burada əsaslı şəkildə bir sual ortaya çıxır ki, Cazibə Qüvvəsinin olduğu bir sistemdə cisimlər havada necə asılı qala bilir. Bu suala cavab vermək üçün kvant kilitlənməsin mexanizmini bilmək lazımdır ki, onu da aşağıda ətraflı oxuya bilərsiniz. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, bu hadisəni müşahidə etmək üçün ifratkeçirici maddələrdən istifadə edilir. Elektrik cərəyanını 0 müqavimət ilə keçirən və enerji itkisinə səbəb olmayan maddələrə ifratkeçiricilər (superconductors)deyilir. İfratkeçirici maddələrin özlərinə xas bir xüsusiyyəti vardır, beləki onlar maqnit sahəsini sevmirlər. Diamaqnitlik xüsusiyyətlərindən asılı olaraq xarici maqnit sahəsi obyektin səthində elektrik cərəyanı yaradır və bu, demək olar ki, bütün maqnit sahəsini itələyir. Səthdə yaranan cərəyanın yaratdığı maqnit sahəsi, tətbiq edilən xarici maqnit sahəsini sıfırlayır (Meissner Effect). Ancaq çox-çox incə təbəqəli ifratkeçirici cisimdən istifadə etsək, maqnit sahə xəttləri istifadə etdiyimiz cismimizi kəsəcəkdir. Kilidlənmiş ifratkeçirici cismin daxilindən keçən maqnit sahə vektorları - Meissner effekti Cismimizi kəsib keçən maqnit sahəsini bir-birlərində ayrı cizgilər kimi düşünə bilərik ki, buna da “vortex” balonlar adı verilib. Bu balonlar içərisində ifratkeçirici xassə lokal olaraq qırılır və cisim maqnit cərəyanını balonların içərisində həbs edir. Əslində bunu edərək özünü olduğu pozisiyaya kilitləyir və beləcə maqnitin bir-birini itələyən eyni qütbləri kimi, cisim havada asılı qalır. Bunu belə də təsəvvür edə bilərik: Maqnit sahəsinin hər yerində eyni olduğu dairəvi bir maqnit istifadə etdiyimizi fərz edək. Maqnitin üzərinə ifratkeçirici cismi qoyduğumuzda, cismin maqnitin oxları ətrafında sərbəstcə hərəkət etdiyini müşahidə edəcəyik. Eyni hərəkəti reys xəttləri quraraq ya da maqnitin fərqli koordinatda tutaraq da müşahidə edə bilərik. Örnək olaraq, əyri tutsaq yenə də özünü bu pozisiyaya kilitlədiyini görəcəyik. İfratkeçirici cisim bir ox ətrafında fırlandığı müddətcə kilidli qalmağa davam edir. Nəticədə bunu deyə bilərik ki, cismin havadakı vəziyyətinə kilidlənmə prosesi ən sadə halı ilə maqnit itələməyə dayanır. İndi isə izah etdiyimiz bu prosesdə kvant fizikası harada rol alır ona nəzər salaq və prosesi bir az daha açıqlayaq. Yuxarıda qeyd etdik ki, bir cisim əgər ifratkeçiricidirsə, elektrik cərəyanını heç bir maneə olmadan keçirir. İşin bu qismi tamamən kvant mexanikasını təməl alır. Belə ki, müəyyən bir kritik temperaturun altında bəzi maddələr ifratkeçiricilik xassəsi göstərir, yəni cərəyanı sıfır müqavimətlə ötürür. Başqa bir deyişlə elektronlar enerji itirmədən hərəkət edir. Bu kvant xassəsi sayəsində ifrat-keçiricilər maqnit sahəsini dəf edə bilirlər. Yəni ondan təsirlənmirlər. Kvant kilidlənmənin əsas səbəbi isə Meysner təsiridir. Meysner təsiri, maqnit sahə daxilində qalmış ifratkeçirici maddənin hər zaman xarici maqnit sahəsini dəf etməyə, çıxarmağa çalışdığını söyləyir və beləcə ifratkeçirici maddə ətrafında maqnit sahəsi qıvrılaraq özünə yön cızır. O zaman sualı belə qoyaq: Niyə ifratkeçirici maddələr və maqnit sahələri bir-birilərindən bu qədər “nifrət” edirlər? Bunu bilmək üçün ifratkeçirici maddədə nələr baş verir ona baxmaq lazımdır. Artıq bilirik ki, ifratkeçirici maddələr, elektronların asanlıqla “axıb” getdikləri maddələrdir. Maqnit sahəsi bir ifratkeçirici maddəyə yaxınlaşdığında səthi üzərində kiçik cərəyanların yaranmasına səbəb olur və bu kiçik cərəyanlar gələn maqnit sahəsinə əks yönələrək gələn sahəni sıfırlayırlar (zidd təsir göstərərək maddə içərisinə keçməsinə əngəl olurlar). Bunun da nəticəsində ifratkeçirici maddənin səthi üzərində maqnit sahənin sıxlığı tam olaraq sıfır olur. Bu səbəbdən dolayı ifratkeçirici maddələr maqnit sahəsini sevmirlər… Kilidlənmə(Qaldırma) necə meydana gəlir? İfratkeçirici maddə bir maqnit reys üzərinə qoyulduqda, reys üzərində qalan bu ifratkeçirici maddə həmən reys səthi boyunca güçlü maqnit sahənin təsiri ilə uzağa itələnəcəkdir. İfratkeçirici maddəni uzağa itələmək üçün, maqnit sahəsinin itələmə qüvvəsi, cazibə qüvvəsinə əks təsir göstərməyə məcburdur. Tip-1 adı verilən ifratkeçirici maddədən istehsal edilmiş disk mükəmməl diamaqnitdir və uc nöqtədəki Meysner təsirini yaradacaqdır və bu maddə üçün hər hansı bir şəkildə maqnit sahəsi yoxdur. Bu səbəbdən maqnit sahəsilə hansısa bir təmasdan qaçınmaq üçün uzaqlaşacaq, yəni levitasiya (qaldırma) hadisəsi gerçəkləşəcəkdir. Sadəcə burada sistemin qərarlı olması lazımdır ki, bunun üzərində işlər hələdə gedir. Təl Əviv Üniversitetinin əməkdaşı Boaz Almoga görə Kvant Kilidlənmə sayəsində 2 mm qalınlığında ifratkeçirici disk ilə 1 tonluq avtomobili havaya qaldıra bilərsiz. Sadig Şamilov View the full article
  10. Valeh Fərzəliyev

    NEYTRİNOLAR və KATRIN TƏCRÜBƏSİ

    Kvant dünyası atom və zərrəciklərin dünyasıdır. Bir çox yazılarımızda izah etdiyimiz Standard Modelə əsasən 6 kvark, 6 leptonlar, foton, W və Z bozonları, və Hiqqs bozonu ən elementar zərrəciklərdir. Kvark və leptonlar maddələri əmələ gətirən, geri qalanları isə qüvvə daşıyıcıları kimi də tanınır. Bu zərrəciklərin hər birinin özünə məxsus kütləsi və digər fiziki xassələri elmə məlumdur. Daha doğrusu çoxunun. Niyə? Çünki, hələ də elə zərrəciklər var ki, onların kütləsini dəqiq ölçmək mümkün olmayıb. Söhbət, neytrinolardan gedir. Netrinolar leptonlar sinfinə aiddir. Belə ki, elektron, müon və tau zərrəciklərinin müvafiq netytrinoları vardır. Əsasən, neyrtinoların yaranma prosesində iştirak edən zərrəciyə görə onun hansı növ olduğunu təyin etmək olar. Məsələn, tritium nüvəsi helium-3 atomuna parçalanarkən bir elektron və elektron neytrinosu yaranır. Neytrinolar elektrostatik neytral zərrəciklərdir. Əslində adını da bu xassəsindən götürüb. Yüksüz olduğuna görə elektromaqnetik sahə ilə təsirə girmir və milyardlarla illər boyunca düz trayektoriyada hərəkət edə bilirlər. Eyni zamanda, qarşılarına çıxan bütün maddələrin də içindən keçə bilirlər. Siz bu yazını oxuduğunuz vaxt milyonlarla neytrinolar içinizdən keçir. Neytrinoların fərqli yaranma səbəbləri var. Əsasən parçalanma reaksiyalarında ortaya çıxırlar. Hal-hazırda kosmosun hər bir nöqtəsində Big Bangdən qalma neytrinoların izinə rast gəlmək olar. Ulduzlar yüksək enerjili neytrinoların mənbəyidir. Əslində, az öncəki cümlədə "nəzəri olaraq rast gəlmək olar" ifadəsini işlətməli idim. Çünki, reallıqda bu asan iş deyil. Kainatda bu qədər bol neytrinolar varkən, onların bir dənəsini təsbit etmək üçün bir neçə tonluq sensorlar quraşdırmaq gərəkdir. Üstəlik bu aparatlar çox həssas olduğu üçün onları ətraf mühitdən qorumaq lazımdır. Neytrino ovu ən effektiv Yerin qat-qat dərinliklərində olar. Bu şəraiti yaratmaq isə çoxlu maddi dəstək gərəkdirir. Neytrinolar haqqında çox məlumata sahib olsaq da, onun dəqiq kütləsi hələ də bilinməz qalır. Əvvəllər, kütləsiz hesab edilirdilər. Bu da onların işıq sürəti ilə hərəkət etməsi deməkdir. Sonradan tapılan və 2015-ci il Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülən kəşfə görə neytrinolar hal dəyişdirir. Yəni, elektron neytrinosu kimi yola başlayan zərrəcik yolun ortasında müon neytrinosuna çevrilə, daha sonra da tau neytrinosu kimi də yola davam edə bilər. Bu xassə neytrinolarda cüzi kütlənin olmasına nəzəri sübutdur. Bu kütlə protonun kütləsinin 1%-dən də azdır. Neytrinoların kütləsini ölçmək üçün alimlər son olaraq Karlsruhe Tritium Neytrino - KATRIN təcrübəsinə başlayıblar. 60 milyon avro vəsait xərclənən bu araşdırma nəhayət sonlanır. 2001-ci ildən bu tərəfə 140-dan çox həmkar 70 illik axtarışa son qoymaq üçün əllərindən gələni ediblər. Nəhəng detektorlu bu təcrübə neytrinoların kütləsini 0.2 elektron Volt (eV) aşağı sərhəddə qədər axtaracaq. Əgər tapılsa, birbaşa kütləsi bilinəcək. Əks halda deməli, neytrinolar 0.2 eV-dan da yüngüldür. Qeyd edim ki, bu detektor o qədər böyükdür ki, onu adi yerüstü nəqliyyatla hazırlandığı yerdən (Münhen) təcrübə məntəqəsinə (Karlsruhe) aparmaq mümkün olmayıb. Əvəzinə, kanal və çaylar üzərindən dəniz və okeana çıxarılaraq, yenidən kanal və çaylar vasitəsilə Karlsruhe şəhərinə aparılıb. Bu da 400 km əvəzinə 8800 km yol, 6 aydan çox vaxt deməkdir. Alimlərin fikrincə əldə ediləcək məlumatlar bütün çəkilən əziyyətləri unutduracaq. KATRIN təcrübəsi maraqlı yolla neytrinoların kütləsini ölçməyə çalışacaq. Neytrinolar ilk beta çevrilməsində müşahidə olunublar. Yaranan kütlə defekti əlavə bir zərrəciyə işarə idi. Bu təcrübədə həmin çevrilmədən istifadə ediləcək. Yaranan neytrinoların kütləsi qədər elektronların enerjisində azalma olur. Neytrinoları tutmaqdansa elektronları ölçmək daha asandır. Bu elektronların müəyyən məsafə qət edib, ətraf elektromaqnetik sahə ilə məcburi trayektoriyasının sonunda detektorla toqquşacaq. Toqquşmadan ayrılan fotonla elektron kütləsini tapmaq olar. Bunun üçün sadə enerji və hərəkət miqdarının saxlanma qanunlarını istifadə etmək lazımdır. Bütün toqquşmalar sonunda tapılan elektron kütlələri kompüter bazasında saxlanılacaq. Və sonradan ən yuxarı qeydə alınmış kütlə axtarılacaq. Və beləcə, normal elektron kütləsi ilə tapılmış ən yuxarı kütlə qiymətinin fərqi bizə neytrinonun kütləsini verəcək. Az öncə qeyd etdiyimiz kimi, təcrübə 0.2 eV -a qədər enməyi planlaşdırır. Daha dəqiq hesablamalar üçün bir neçə detektora ehtiyac duyulur. Hal-hazırda test sınaqları bitirilib. Son tamamlama və kalibrasiya işləri gedir. Ümid edirik, gələn ilə nəticələr açıqlananda yenilikləri sizinlə bölüşəcik. View the full article
  11. Valeh Fərzəliyev

    Kvant Zeno Təsiri

    Atılan bir daşın havada olduğu bir anı dayandırsaq onun hansı yönə getdiyini necə deyə bilərik? Gündəlik həyatda fərqinə varmadığımız sadə olaylarla fizikanın dərinliklərinə enə bilərik. Məsələn, yuxarıdakı sualdakı daş. Həmin dondurulmuş anda kənardakı müşahidəçiyə görə daş havada hərəkətsizdir və öncəki bir an olmasa növbəti anda harada olacağını təxmin etmək mümkün deyil. Yəni, daş bir anlıq havada asılı qalıb. Əgər belə müşahidəni tez-tez etsək daş atıldığı yerə gedəcəkmi? Təbii ki, bəli. Çünki, biz bilirik ki, belə müşahidəni edə bilmərik. Amma, bunun bir adı var: Zeno-nun ox paradoksu. Bu paradoksun yaranması səbəbi kəsilməz zaman anlayışını anlara - nöqtələrə bölməklə başlayır. Kvant fizikasına görə isə ən kiçik zaman aralığı anlayışı var, amma nöqtəvi zaman anlayışı yoxdur. Kvant fizikasının özündə hiss olunan bu təsir isə daha maraqlı və gerçəkdir. Kvant Zeno təsirini bəlkə də eşitməmisiniz. Çox məşhur olmasa da, Şrödingerin pişiyini ölməkdən o xilas edə bilər. Paradoksda olduğu kimi, burada da tez-tez ölçməkdən gedir söhbət. Gəlin, test mühitimiz tez-tez həyəcanlanıb stabil vəziyyətə qayıdan atom və elektron sistemi olsun. Müşahidə edilmədikdə bu sistem həm həyəcanlanmış, həm də həyəcanlanmamış halın superpozisiyasındadır. Eyni zamanda, müşahidə etmədən absorbsiya və emissiya hadisələrdən atomun halını bilmək olar. Biz bilirik ki, müşahidə sistemin dalğa funksiyasını onun ala biləcəyi məxsusi qiymətlərdən birinə çökdürür. Maraqlısı budur ki, dediyimiz sistemə müəyyən tezliklə ardıcıl müşahidələr apardıqda həyəcanlanmış elektron stabil vəziyyətə qayıda bilmir. Yəni, yerində qalır. (Zeno təsiri). Daha da maraqlısı, müşahidə etmə tezliyini artırsaq elektron daha tez stabil vəziyyətə keçəcək (Anti-Zeno təsiri). Oxşar təcrübəni Şrödinger pişiyi üzərində də aparmaq olar. Bu pişik qapalı bir qutuda saxlanılıb. Hansı ki, o qutu açılsa içində quraşdırılmış mexanizm anında işə düşəcək və zəhərdən pişik öləcək. Digər bir yandan pişik havasızlıqdan ölə bilər. Verilən bir anda pişik sağdır yoxsa ölü? Kvant fizikasının təməl prinsipi olan superpozisiyaya görə müşahidə edilməyən anda 50% ehtimalla hər ikisi ola bilər - ölü vəya diri. Lakin, müşahidə edildiyində bir hala keçəcək. Kvant Zeno təsiri isə tez-tez müşahidə edərək pişiyi qurtarmağa zəmanət verir. Elektron və pişiyin taleyi eynidir. Pişik qutu bağlı ikən sağ olduğuna görə tez-tez qutunu açsaq ( və bağlasaq) zəhərlənmədən sağ qalacaq. Lakin, ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çox cəld açsaq Anti-Zeno təsiri baş verər və pişik qəfil ölə bilər! View the full article
  12. Valeh Fərzəliyev

    IBM Onlayn Kvant Kompüteri

    IBM Onlayn Kvant Kompüterində Kvant Dünyası olaraq, sadə kvant alqoritmini test etdik, və ideal şəraitdə 100% nəticə verdi! Kvant kompüterləri gələcəyin kompüterləri hesab olunur. İşləmə prinsipi günümüzün klassik kompüterlərin fərqli olduğuna görə bu kompüterləri istifadə etmək üçün yeni informasiya sistemi və alqoritmlər lazımdır. Kvant kompüterinin "başdan-ayağa" hər yeri kvant fizikasına əsaslanır. Klassik kompüterlərdə olduğu kimi, kvant kompüterlərini də iki hissəyə ayırmaq olar: elektrik dövrələri və proqram təminatı. Kvant kompüterlərinin prosessorları kvant mexanikasının qanunlarına əsaslanır. Fərqli kvant çipset arxitekturaları alimlər tərəfindən araşdırılır. Bir proqramçının kompüterin fiziki işləmə tərəfini mütləq bilməli olmadığı kimi, kvant kompüterlərinin də proqram təminatını yazmaq üçün qəliz kvant fizikası mövzularını bilməyə ehtiyac yoxdur. Sadə məlumatlar və güclü riyaziyyat ilə bu işin öhdəsindən gəlmək olar. Günümüzdə yeni çıxan bütün texnologiyalar elə dizayn edilir ki, heç bir detaldan asılı olmasın. Yəni, necə istənilən kompüterə Windows ƏS yazmaq olur, eləcə də bütün kvant kompüterlərində bir alqoritmi eyni quruluşla icra etmək mümkün olmalıdır. Daxildə gedən proseslər əsas deyil. Əsas olan, alqoritmin özüdür. Kvant kompüterləri üçün nəzərdə tutulmuş bir çox kvant alqoritmlər var. Onlar, günümüzdə həll edilə bilinməyən, və yaxudda qeyri-effektiv həlli olan tapşırıqlardır ki, kvant alqoritmləri ilə bütün çətinliklər aradan qalxır. Düzdür, bir kvant alqoritmini təcrübə etmək üçün real kvant kompüterinə ehtiyac var. Google şirkətinin 15 milyona aldığı kvant kompüterini almaq hər kəs üçün maddi cəhətdən mümkün olmaya bilər. Lakin, IBM şirkəti öz kvant kompüterlərinə onlayn qoşulmaq və əmrlər göndərmək üçün bir servis yaradıb. Biz də həmin servisdən istifadə etdik və təəssüratlarımızı paylaşırıq. Öncə, bəzi riyazi və texniki detalları bilmək lazımdır. Kvant kompüterləri klassik bitlərdən deyil, qubitlərdən istifadə edir. Yəni, daha 0 və 1 ayrı deyil, ikisinin superpozisiyasıdır. Belə olduqda, bir qubitdə 2 fərqli məlumat saxlamaq olar. N saylı qubitlə isə 2^n məlumatı saxlamaq olur. Klassik kompüterlər kimi, kvant kompüterləri də məntiq elementlərini istifadə edir. Məsələn, fərz edək ki, elə bir element var ki, daxil edilən qubitin qiymətinin əksini qaytarır. Yəni, əgər 0 daxil edilibsə 1; 1 daxil edilibsə 0 qaytarsın. Belə elementə NOT elementi adı verilib və sxemdə X kimi işarə edəcik.(İki dəfə ardıcıl X elementini tətbiq etsək cavab nə olar? ) İndi elə element fikirləşək ki, yalnız müəyyən hal altında daxil edilənin əksin qaytarsın. Bunun üçün bizə iki qubit lazım olacaq. Birinci qubit bizə icazə məqsədli lazımdır. Əgər həmin icazə verilibsə, onda biz ikinci qubitin qiymətini dəyişəcik. Bu element CNOT adlanır. Aşağıdakı cədvəl onun doğruluq cədvəlidir. Giriş - Çıxış (0, 0) => (0, 0) (0, 1) => (0, 1) (1, 0) => (1, 1) (1, 1) => (1, 0) Kvant fizikasının əsasında superpozisiya durur. Deməli, superpozisiya elementi də olmalıdır. Hadamard elementi girişə verilən qubiti 0 və 1 birin superpozisiyasına çevirir. Bu superpozisiya halları + ( H(0)) və - ( H(1)) kimi qeyd edilir. Onlar arasında əlaqə aşağıdakı kimidir. Kredit: Vikipediya Burada bütün elementləri izah etməyə ehtiyac yoxdur. Vikipediyada rahatlıqla digər elementlər haqqında məlumatlar tapa bilərsiniz. Deutsch-Jozsa Alqoritmi Şərt: verilən məntiqi funksiyanın sabit olmasını tapmaq. Məntiqi funksiyaların təyin oblastı {0, 1}^n, qiymətlər çoxluğu isə {0, 1} çoxluğudur. Burada, n funksiyanın qəbul etdiyi arqumentlərin sayıdır. Sadəlik üçün n = 1 qəbul edək. Bu funksiya, 0 və 1 üçün eyni cavab qaytarsa sabit funksiya sayılır. Əks halda, balanslaşmış kimi adlandıracıq. Verilən şərt, cavabları bilinməyən funksiyanın sabit ya balanslaşmış olduğunu təyin etməkdir. Klassik halda, bunun üçün n = 1 olduqda 2, ixtiyari n üçün 2^(n-1)+ 1 sorğu etmək lazımdır. Hər sorğuda, verilən girişə uyğun cavabları saymalı olacıq. Yəni, n = 1 üçün, gərək f(0) və f(1) -in qiymətini bilək ki, sabit olduğunu deyə bilək ( ya da əksi). İstifadə edəcəyimiz alqoritm bunu ixtiyari funksiya üçün 1 sorğuda müəyyən edir. Necə? Alqoritmin özünü dərk etməyə bilərsiniz. Fikirləşin ki, superpozisiyanı istifadə edərək hər iki qiyməti bir sorğuda axtarır. Beləcə, iki qubit ilə həm 0, həm də 1-i əvəz edə bilərik. Alqoritmin sxemi aşağıdakı kimidir: Deutsch-Jozsa Alqoritminin Sxemi Burada, X əksi tapan, H Hadamard, + işarəli dairə CNOT elementidir. Sonda, isə q[3] qubitinin qiymətini ölçürük. Əgər, cavab 1 olsa, verilən funksiya balanslaşmış, əks halda sabit funksiyadır. CNOT elementi eyni zamanda f(x) = x funsiyası üçün qara qutu rolunu oynayır. Bilirik ki, bizim f(x) = x funksiyası balanslaşmışdır. Çünki, bərabər sayda 0 və 1 cavabı qaytarır. Deməli, kvant kompüteri bizə 1 cavabı qaytarmalıdır. Cavab belədir: Simulasiya modunda nəticələr"01000" reyesterdə aşağıdan 2-ci qubitin dəyəridir. Biz onu ölçdük və qiyməti 100% - yəni 1 oldu. Deməli, funskiyamız balanslaşıb. Qeyd edək ki, bu IBM Quantum Experience saytında simulasiya versiyasında alınıb. Əsl kvant kompüterində mümkün arxa-fon və ətraf mühit təsirlərinə görə yaranan xətalar olur. Xətaları aradan qaldırmağın da yolları var. Sadə versiyada xəta ilə alınan cavab belədir: Real Kvant Kompüterində alınan nəticələrAlqoritm üzərində dəyişiklər etmək üçün bu linki izləyin: https://quantumexperience.ng.bluemix.net/share/code/7deac86800795b4a0354f987765c8384/execution/62db59ae58e69a477677d60511d10485 View the full article
  13. Valeh Fərzəliyev

    LHCb-dən YENİ 5 ZƏRRƏCİK

    Ən son fiziki kəşflərin məkanı artıq LHCb təcrübəsi və CERN olmuşdur. Hiqqs bozonun kəşfindən bu yana daha bir neçə zərrəcik kəşf edən bu müəssisə dünən yeni zərrəcik toplusunu kəşf edib. Bu zərrəciklər çox nadir rastlanan zərrəcik parçalanma reaksiyasından alına bilər. Beş zərrəciyin eyni anda tapılması bu hadisəni daha da əlamətdar edir. Zərrəciklər onsuz da çoxdur, fermionlar, bozonlar, pionlar, kaonlar, elektron, proton, neytron və s. Hamsını yadda saxlamaq çətindir. Heç alimlər özləri belə əzbərə bilmir. Axı niyə də bilsinlər? Enriko Fermi demişkən: Bütün zərrəciklərin adlarını yadda saxlaya bilsəydim, botanik olardım Günümüzdə bütün zərrəciklərin adlarını, kvant ədədlərini, parçalanma kanallarını və s. xüsusiyyətlərini kataloq şəklində tapmaq mümkündür. Bunlardan ən sadəsi Android telefonları üçün yazdığımız Zərrəciklər tətbiq etməsidir (buradan yüklə). Fundamental zərrəciklər əslində çox deyil. Standard modelə görə, 6 kvark, 6 lepton, W, Z, və Hiqqs bozonları, qlüonlar və foton, bir də sadaladıqlarımızın anti-zərrəciyi. Geriyə qalır ağır zərrəciklər, hansılar ki iki və ya daha artıq kvarkdan ibarət olur ( məsələn, proton - uud konfiqurasiyalı). Adətən, zərrəciklərə həyəcanlanma səviyyələrinə görə adlar verilir. Həyəcanlanmamış vəziyyət isə zərrəciyin saf halıdır demək olar. Ωc0 zərrəciyi ( Zərrəciklər ) LHCb-nin apardığı təcrübələrdə "omega-c-0" Ωc0 zərrəciyinin həyəcanlanmış hallarıdır. Bu zərrəciyin öz xassələrini yandakı şəkildən görə bilərsiniz. İki qəribə və bir ovsun kvarkdan ibarət bu baryon güclü qüvvə təsiri ilə digər baryon "ksi-c-müsbət" Ξc+ və kaona ayrılır. Ξc+ öz növbəsində proton, Kaon və piona çevrilir. Ayrılan zərrəciklərin tunel daxilində trayektoriyaları və detektorda olan enerji səviyyəsindən güclü kompüterlərin sayəsində parçalanma prosesi geriyə oxuna bilinir. Belə hesablama nəticəsinə məlum olub ki, Ωc0 və onun həyəcanlanmış halları da bu parçalanmada iştirak edib. Onlara hətta standard adlar da verilib: Ωc(3000)0, Ωc(3050)0, Ωc(3066)0, Ωc(3090)0 və Ωc(3119)0. Mötərizə daxilindəki ədədlər zərrəciklərin kütlələrini meqaelektronvolt cinsindən göstəricisidir. Dərc olunan məqalədə bildirilir ki, bu zərrəciklərin kəşfi statistik əhəmiyyəti yüksəkdir, yəni adi fon və səs-küyə görə alınmış təhriflər deyil. Aşağıdakı qrafikdən zərrəcikləri - qrafikin pik nöqtələri, görə bilərsiniz. Şəkillər CERN saytından götürülüb. View the full article
  14. Valeh Fərzəliyev

    Eynşteyn və Mileva

    Mart ayının 14-ü dünyada iki adla qeyd olunur. Birincisi, bu tarix rəqəmsal yazılışda 03/14 kimi göründüyünə görə Pi günü adlandırılır. Ölkəmizdə çox tanınmasa da qərb universitet və məktəblərində, eləcə də aparıcı təhsil müəssisələrində elm festivalı günü olaraq qeyd edilir. Günün sonunda Pi tortu yemək isə adət halını alıb. Mən isə bu yazını öz Pi stəkanımda çay içərək yazıram. Dünya və elm tarixinin gəlmiş-keçmiş ən dahi adamlarından hesab olunan, öz təxəyyül gücü və nəzəri fizikaya gətirdiyi yeniliklərlə fərqlənən Albert Eynşteyn də bugündə anadan olub. Bəlkə də, küçədə yoldan keçən birisindən soruşsanız ən azı məşhur E = mc2 bildiyini deyəcək (loru dildə enerji və kütlə eynidir). Heç şübhəsiz siz də bu alimin həyatından xəbərdarsınız. Ona görə də, bu dəfə biz alimin özü və elmi yaradıcılığından deyil, onun unudulmuş həyat yoldaşından söz açacıq. Mileva Maric Eynşteyn 19 Dekabr 1875-ci ildə indiki Serbiyada anadan olub. Valideynləri: Mariya Ruzic və Milos Maric (ata) cəmiyyəyin varlı və hörmət edilən ailəsi idi. Bu ailənin 3 övladı olub: Mileva, Zorka və Milos Maric (oğul) . Evin böyük qızı Mileva, Serbiyada qızların məktəbə götürüldüyü son ildə məktəbə daxil olur. 1892-ci ildə, atası nüfüzu hesabına təhsil nazirliyindən icazə alaraq, onu oğlanlara ayrılmış fizika mühazirələrində iştirak etməyə başlayır. 1894-cü ildə orta məktəbi bitirir və ailəsi ilə birlikdə Novi Sada köçür. Sinif yoldaşları onu çox istedadlı lakin az danışan biri kimi xatırlayır. O, hər şeyin dərinliyinə enir, əzimli və öz hədəflərinə çatmaq üçün çalışan biri idi. 1896-cı ildə Zürix Politexnik İnstitutunun fizika-riyaziyyat bölməsinə beş tələbə - dörd oğlan və bir qız qəbul olur. Bunlar, Marsel Qrossman, Luis Kollros, Cakob Ehrat, Albert Eynşteyn və Mileva Maric idi. Albert və Mileva bir yerdə saatlarla çalışan ayrılmaz cütlüyə çevrilirlər. Albert, adətən mühazirələrə qatılmır və evdə hazırlaşırdı. Mileva isə sistemli və mütəşəkkil idi. O, gənc Albertə dərs və tapşırıqlarda geri qalmamaq üçün kömək edirdi. 1899-1903-cü illərdə tətil günlərində Eynşteynin Milevaya göndərdiyi tapılan 43 məktubdan 10-u günümüzə gəlib çatıb. Bu məktublarda onların bir-biri ilə necə əlaqədə olduğu aşkar hiss olunur: Albert 1899-cu ildə Milevaya yazır: Helmholtzu ilk dəfə oxuyanda sənin yanımda olmamağın qəribə gəldi və bugün, hələ də yaxşılaşmayıb. Birlikdə gördüyümüz işlər mənə daha yaxşı, sağlam və asan gəlir. Sonra, 2 Oktyabr Milandan yazır: ... burdakı şərait mənə heç uyğun deyil və işləmək üçün darıxıram, özümü qaranlıq fikirlərlə dolu hiss edirəm - başqa sözlə, yanımda olub mənə xoş nəzarət etməyindən və əyri-üyrülükdən qorumağından ötrü darıxıram Dərslərinin sonuna kimi hər ikisinin qiyməti oxşar olub (Mileva 4.7 və Albert 4.6). Tətbiqi fizika dərsində isə Mileva maksimum qiyməti (5) alarkən Eynşteyn 1 alır. Həmçinin, Mileva təcrübə dərsində də müvəffəq olur (12 üzərindən 11), Eynşteyn isə yox. Lakin, Professor Minkovskinin şifahi imtahanında 4 oğlan 12 üzərindən 11 alır, amma Milevaya 5 yazılır. Yalnız, Eynşteyn diplom ala bilir. Bu cütlüyün evlənməsinə hər iki ailə qarşı çıxır. Eynşteynin anası, "30 yaşına çatana kimi o qoca qarıya dönəcək" deyərək sərt reaksiya verir. Lakin, sonda atası Eynşteynə bir müddət işlədikdən sonra evlənməsinə icazə verəcəyini bildirir. 1900-cu ildə məktubların birində Albert yazır: "tezliklə yeni ortaq işimizə davam etməyi səbirsizliklə gözləyirəm. İndi sən öz araşdırmana davam etməlisən - özüm adi bir insan olarkən arvadımın doktor olması məni qürurlandırar". Onlar, 1900-cu ilin Oktyabrında araşdırma etməyə Zürixə qayıdırlar. Digər üç tələbə institutda iş tapsa da, Eynşteyni qəbul etmirlər. O zənn edirdi ki, professor Veber qəsdən edir. Belə olan halda, Eynşteyn evlənməkdən imtina edir. Sonda, onlar əvvəl olduğu kimi birgə araşdırma etməyə və yaşamağa başlayırlar. 13 Dekabr 1900-cü ildə, onların kapilyarlar mövzusunda ilk məqalələrini hazır olur. Lakin, bu məqalə yalnız Albertin adı altında gedir. Buna baxmayaraq, hər iki tərəf bu məqaləni özlərinin ortaq işi kimi qələmə verir. Mileva rəfiqəsinə yazdığı məktubda belə deyir: "Biz bunun bir özəl nüsxəsini nə Bolsmana göndərcik, görək nə fikirləşir və ümid edirəm, o bizə cavab yazacaq." Bunun kimi, Albert 1901-ci ilin Aprelin 4-ü Milevaya dostu Mişele Bessonun "əmisini mənə görə ziyarət edib. Prof. Jung İtaliyada ən nüfuzlu fiziklərinfən biridir və ona bizim məqalənin nüsxəsini verəcək". Belə görünür ki, məqalənin yalnız Albertin imzası altında olması cütlüyün ortaq qərarı idi. Niyə? Radmila Milentiyeviç, vaxtilə Nyu Yorkda City Collegedə tarix professoru, 2015-ci ildə Milevaya aid ətraflı bioqrafiya dərc etdirib. Onun fikrincə, Mileva qəsdən Albertin adı altında məqalələrin dərc olunmasını istəyib ki, ona iş tapılsın və tezliklə evlənsinlər. 50 il Milevanın həyatını araşdırmış fizika professoru Dord Krsticə görə isə Mileva bilirdi ki, cəmiyyətdə həmin tarixdəki qadınlara qarşı qeyri-obyektiv mühit məqalənin dəyərini aşağı sala bilərdi. Albert özü bəyan edib ki, xüsusi nisbilik üzərində bir işləyiblər. 27 Mart 1901 məktubunda yazılır: İkimiz birgə nisbi hərəkət üzərində gördüyümüz işi zəfərlə sona çatdıranda mən necə də xoşbəxt və məğrur olacağam.Və birdən Milevanın taleyi dəyişdi. Mileva hamilə qalır. Albert işsizdir və hələ də evlənmirlər. İnamsız gələcəklə Mileva ikinci və sonuncu dəfə 1901-ci ildə şifahi imtahana girir. Albertin yolunu kəsən Prof. Veber onu da imtahanda kəsir. Təhsilini dayandırmağa məcbur qalan Mileva Serbiyaya qayıdır. Albeti evlənməyə yola gətirmək üçün tezliklə Zürixə qayıdır. 1902-ci ildə Liserl adlı qız dünyaya gəlir. Heç bir doğum və ölüm şəhadətnaməsi olmayan bu uşağın axirəti hələ də naməlumdur. Çox güman, hansısa ailəyə övladlıq verilib. 1901-ci ilin Dekabrın əvvəllərində Eynşteyn dostu Marcel Qrossmanın atasının Berndəki patent ofisində işə düzəlir. 1902-ci ildə atası ölmədən əvvəl Eynşteynin evlənməyinə icazə verir. Albert və Mileva 1903-cü il 6 Yanvar evlənirlər. Mileva ev işləri görərkən, Albert həftədə 6 gün, gündə 8 saat patent ofisində işləyir. Axşamlar isə, bəzən gecəyə kimi birgə işləyirlər.14 May 1904-cü ildə oğulları Hans-Albert anadan olur. Mileva və Albert toy şəkli, 1903-cü il.Buna baxmayaraq, 1905-ci ildə Albert "möcüzə ili"-də 5 ardıcıl məqalə paylaşır: biri fotoelektrik effekti (buna görə 1921-ci ildə Nobel alır), ikisi Braun hərəkəti üzərində, biri xüsusi nisbilikdə və digəri məşhur E = mc2. Eyni zamanda pul qarşılığında 21 elmi məqaləyə şərh yazıb və molekulların ölçüsü mövzusunda tezisini tamamlayır. Daha sonralar, Albertin R.S. Şanklanda bildirdiyinə görə nisbilik onun həyatında 7 il, fotoelektrik effekt isə 5 il mövcud olub. Onun bioqraflarından biri, Pitr Mişelmore yazır ki, xüsusi nisbiliyin əsasını təşkil edən məqaləni 5 həftəyə tamamladıqdan sonra Albert "iki həftə dincəldi, Mileva isə təkrar təkrar yoxladı və sonda poçt ilə göndərdi." Yorğun cütün Serbiyaya ilk üç səfəri zamanı tanışdıqları qohumlar və dostlar onların necə ortaq çalışdığı haqqında zəngin məlumatlar veriblər. Heysiyyətinə görə tanınan, Milevanın qardaşı Milos (oğul) Parisdə tibb oxuyarkən bir neçə dəfə Eynşteynin ailəsi ilə birgə qalır. Kristic yazır: " (Milos) axşamlar və gecələr, şəhərə səssizlik çökəndə, yeni evli cütlüyün masada əyləşib, kerosin fənər altında necə fizika məsələləri işlədiklərini təsvir edirdi. Milos onların necə hesabladığı, yazması, oxuması və debat etmələrindən danışıb". Mileva, Hans və Albert, 1905-ci il 1908-ci ildə, Konrad Habikt ilə birgə cütlük ultra-həssas voltmetr düzəldirlər. Trbuhovic-Qcuric bu təcrübəni Mileva və Konradın adına yazır: "Onlar işdən razı qalanda Albertə patent eksperti olduğu üçün aparatın nə iş gördüyünü izah etməyi tapşırdılar". Aparat Eynşteyn-Habikt patenti altında qeydiyyatdan keçirilir. Habiktin niyə Milevanın adını daxil etmədiyini soruşanda o Alman dilində belə cavab verir: "Warum? Wir beide sind nur ein Stein." (Niyə? Biz ikimiz eyni bir daşıq (yəni bir şəxs) ) Artıq 1908-ci ildə Albert tanınmağa başlandı. Berndə ödənişsiz mühazirələr verdikdən sonra 1909-cu ildə Zürixdə ilk akademik vəzifəyə təyin edildi. Mileva yenə ona kömək edirdi. Eynşteynin 8 səhifəlik mühazirə qeydləri onun əl yazısı ilə yazılmışdı. Həmçinin, Maks Planka 1909-cu ildə yazılmış məktub da. Bütün sənədlər Yerusəlimdə Albert Eynşteyn Arxivində (AEA) saxlanılır. 3 Sentybar 1909, Mileva rəfiqəsi Helene Savicə yazır: "O, indi alman dilli ən yaxşı fizik kimi tanınır, və onu çox şərəfləndirirlər. Onun uğuruna çox sevinirəm, çünki o, buna layiqdir; təkcə ümid və arzu edirəm ki, bu şöhrət onun xasiyyətinə pis təsir eləməsin." Əlavə edir: "Bütün bu şöhərtlə, o arvadına az vaxt ayırır. ... . Burda deyiblər, bədnamlıqla birinə mirvari, o birinə qabıq düşür." Onların ikinci oğlu, Edvard, 28 İyul 1910-cu ildə doğulur. 1911-ci ilə kimi, Albert hələ də həyat yoldaşına nəvazişli məktublar yazıb yollayır. Lakin, 1912-ci ildə, Berlinə köçən ailəsini ziyarət edəndə xalası qızı Elza ilə aşnabazlığa başlayır. İki ilə yaxın gizli aparırlar. Elsa, Eynşteynin 21 məktubunu saxlayır. İndi onlar Collected Papers of Albert Einstein arxivində saxlanılır. Elzaya yaxın olmaq üçün, Albert öncə Praqada, sonra Zürixdə, və sonda Berlində fərqli elmi vəzifələrə gəlir. Bu evliliyin sonu idi. 29 İyul 1914-də Mileva iki oğlu ilə Zürixə qayıdır. 1919-da isə boşanmağa razı olur, yalnız bir şərtlə. Əgər, Albert nə vaxtsa Nobel alsa mükafatı ona bağışlamalı idi. Mükafatı alan Mileva, iki balaca bina evi alaraq övladları ilə kasıb yaşamağa davam edir. Oğlu, Edvard tez-tez sanatoriyalarda olurdu. Sonralar şizofreniya çıxaran uşağın tibbi xərcləri artdığından hər iki evi itirir. Albertin davamlı göndərmədiyi aliment və verdiyi şəxsi dərslərlə maddi vəziyyətini normallaşdırır. 1925-ci ildə Albert Nobel mükafatının oğullarının mirası olduğunu yazır. Mileva isə birgə gördüyü işlərə görə Nobelin ona düşdüyünü bildirir. Albert cavab məktubunda yazır: Xatirələrinlə məni qorxudarkən məni güldürdün. Bir saniyə belə olsun heç fikirləşmisən ki, əgər danışdığın adamın ciddi nəaliyyətləri olmayıbsa heç kəs sən deyənə diqqət yetirməz. Kimsə tamamilə əhəmiyyətsizdirsə, ona sakit və həyalı qalmaqdan başqa deyiləcək söz yoxdur. Elə sənə də bunu tövsiyə edirəm. Mileva sakit qaldı. Lakin, onun rəfiqəsi Milana Bota Serbiya qəzetinə bildirdi ki, onlar Milevadan xüsusi nisbiliyin yaranışı haqqında müsahibə almalıdırlar. Mileva Helene Savicə yazır: "Qəzetlərdə belə yazılar mənim təbiətimə xas deyil, inanıram ki, bütün bunlar Milananın istəyidir, və elə zənn edib ki, mənim də könlümcədir, təkcə onu deyə deyə bilərəm ki, yəqin o, Eynşteynə görə mənim ictimailəşməyimə kömək etmək istəyib. O, gərək bu məqsədlə mənə yazsın, və mən bu yolla qəbul edərəm, yoxsa başqa cür mənasızdır." Mileva (bilinməyən tarix)Krstic bildirir ki, Mileva öz köməyindən anası və bacısına bəhs edib. O, həm də xaç valideynlərinə Eynşteynə necə dəyərli kömək etdiyini, amma əvəzində onun həyatını necə alt-üzt etdiyini yazıb və sonralar məktubu yox etmələrini xahiş edib. Oğlu, Hans-Albert Krsticə valideynlərinin "elmi həmkarlığın necə evliliyə keçməsindən, və onların axşamlar bir masa arxasında oturub işləməsinə şahid olmasından" danışıb. Hans-Albertin ilk arvadı, Frieda, Milevanın ilk üç məktubunu dərc etdirməyə çalışıb, lakin Eynşteynin vəkilləri tərəfindən "Eynşteyn Mif"-ini qorumaq üçün əngəlləyiblər. Onlar Krsticin bir işi olmaqla digər məqalələri də əngəlləyiblər. 1947-ci ildə Eynşteyn yazır: "Nə vaxt ki bilsəm Mileva orda deyil, onda rahat ölə bilərəm." Onların məktubları və bir çox dəlillər Mileva Maric və Albert Eynşteynin məktəb illlərindən etibarən 1914-cü ilə kimi necə sıx elmi əməkdaşlıq etdiklərini göstərir. Albert dəfələrlə öz məktublarında "nisbi hərəkət üzrə bizim işimiz" ifadəsini işlədib. Onların birgəliyi sevgi və qarşılıqlı dəyərlər üzərində qurulmuşdu və buna görə də qeyri-adi işlər görə biliblər. Albertin istedadını ilk o kəşf edib. Onsuz, Albert heç vaxt müvəffəq ola bilməzdi. O, birgə işləməyi sevərək, ona işlərində kömək edərək, və daim ikisinin bir varlıq kimi hiss edərək öz arzularını tərk etdi. Hər şey Albertin öz adına dərc etdiyi məqalə ilə başladı və bunun geri qayıdışı olmadı. O buna razı idi, çünki, Albertin uğuru onun sevinci idi. Bəs niyə Mileva səssiz qaldı? Layiq olmasına baxmayaraq, ictimai tanınmaqdan üz döndərdi. Bütün əməkdaşlıqlarda olduğu kimi, bütün tərəflərin töfhələrini saymamaq mümkün deyil. Original məqalə: "The forgotten life of Einstein’s wife" Paulin Qaqnon View the full article
  15. Valeh Fərzəliyev

    Elektrik Maşınları: 3-cü hissə

    Bundan əvvəlki yazılarımızda müxtəlif növ Elektrik Maşınlarını-Mühərriklərini tanıdıq. Əvvəlcə sabit maşın olan transformator haqqında bilgi edindik, daha sonra isə Dəyişən Cərəyan Mühərrikləri Asinxron mühərrik haqqında da bilgi çərçivəmizi genişlətdik. İndi növbə çatdı Sabit Cərəyan Mühərriklərinə. Öncə sabit cərəyan haqqında qısa bilgi edinək sonra isə mühərrikə keçək. Sabit Cərəyan: Zamana görə yönü və şiddəti dəyişməyən cərəyandır. Örnək üzərində daha yaxşı başa düşmək olar. Məsələn, batareyalar. Sabit olaraq 9V-luq batareya sabit gərginlik mənbəsi kimi sabit cərəyanın yaranmasına səbəb olur. Qrafik oxunda baxsaq görərik ki, qrafikdə cərəyan bir qiyməti alır və onda da sabitlənir. Daha dəyişən cərəyan kimi zamana görə dəyişmir. Y=k funksiyası kimi ifadə edilə bilər. Sabit cərəyanı bildikdən sonra keçid edək Sabit Cərəyan Mühərriklərinə... Sabit Cərəyan Mühərrikləri: Elektrik Enerjisini Mexaniki enerjiyə çevirən qurğulardır. Həm Motor həm də Generator rejimdə işləyərək enerji transferini hər iki istiqamətdə ötürə bilir. Gündəlik həyatımızda sıx-sıx rast gələ bilərik Sabit Cərəyan Motorlarına. İndi isə detallarını gözdən keçirək, tanıyaq. Daha sonra işləmə prinsipinə nəzər salaq. Bu zaman anlaması daha rahat olacaqdır. Sabit Cərəyan Mühərriklərinin Detalları: Sabit cərəyan motorlarıda digər motorlar kimi Sabit və Fırlanan hissələrdən ibarətdirlər. Sabit hissə Stator, fırlanan Hissə isə Rotor adlanır. Ancaq Dəyişən Cərəyan Motorlarından fərqli olaraq başqa detallarda burada işin içinə girir və önəm kəsb edir. İnduktor-Stator: Motorun xaricində qalan və sabit hissəsidir. Karkas üzərinə yerləşdirilmiş ana və yardımçı qütblər və bunların üstündəki sarğılardan meydana gəlmişdir. Maqnit cərəyanın yaranmasını təmin edir. Motordakı sarğılar Sabit Cərəyanla bəslənir(adıda buradan gəlmişdir). Bu Motorlarda Maqnit sahəsi İnduktorda yaranır və bunun yanında İnduktora Qütblər də deyə bilərik. Stator Karkasına yerləşdirilmiş Qütblər, dəmir sac lövhələrin paketlənməsi ilə düzəldilmişdir. Armatur-Rotor: Armatur keçiriciliyi daşıyan və gərginliyin induksiyalandığı qisimdir ki, Sabit Cərəyan Motorlarını dönən bölümünə də Armatur deyilir. Armatur milindən mexanik enerji alınır. Rotor isə maqnit sahəsində fırlanar. Armatur, polad bir mil üzərinə preslənmiş Rotor sac paketlərindən, bu sac paketi oluqlara döşənmiş armatur sarğılarından və sarğı uclarının bağlandığı bir Kollektordan ibarətdir. Rotor cərəyanı Fırça adı verilən kömür çubuqlarla Kollektor dediyimiz Mis lamalardan meydana gələn qisimlərdən verilir. Kollektor: Kollektor sayəsində Sabit Cərəyan Motorlarında Armatura gərginliyin keçirilməsi təmin edilir. Statorda yaranan Dəyişən Gərglinlik Kollektor tərəfindən düzləşdirilir və Fırçalarında köməyi ilə xarici dövrəyə verilir. Kollektor bir-birindən tək-tək izolə edilmiş sərt mis lövhələrdən ibarətdir. Kollektor dilimləri arası gərginlik fərqi 15 V-u aşmayacaq şəkildə istehsal edilir. Fırça: Xarici dövrədəki cərəyanın yenidən Armatura ötürülməsini təmin etmək üçün istifadə edilir. Kömürdən istehsal edilir və aşınmaya ən çox məruz qalan detaldır. Kollektor ilə elektrik bağlantısını təmin edən Fırçalar, Fırça Tutucuları və Fırça Daşıyıcıları bir-birinə montajlanır. Fırça tutucuları, fırçaların kollektor üzərində durmasını və motorun çalışma zamanı bu sabitliyin qorunmasını təmin edirlər. Yataqlar və Qapaqlar: Sabit Cərəyan Motorlarında özü-özlüyündən yağlanan metal yataqlar istifadə edilir. Bu yataqlar Motorun sakitvə az itki ilə çalışmasını təmin edir. Sabit Cərəyan Motorlarında Bilərzikli və Rulmanlı yataqlar istifadə olunur. Qapaqları isə bilirik ki, Maşının xaricində istifadə edilən detallardır və xarici təsirlərdən qorumağa xidmət edir. Bu saydıqlarımız yanında Sabit Cərəyan Motorlarında, Klemens, Kablo, Motor Daşıma qarmaqları və sairə detallarda vardır. Biz ancaq ön önəmli hissələr haqqında bilgi verdik. Bu saydığımız detalları aşağıdakı rəsmlərdə dah açıq şəkildə görə bilərsiniz: Sabit Cərəyan Motorlarının İşləmə Prinsipi: Sabit Cərəyan Motoru,Rotor və Statorda meydana gələn maqnit sahəsinin bir-birini itələməsi və çəkməsi prinsipinə dayanaraq işləyirlər. Stator üzərində Meydana gələn sabit N-S qütbləri, rotorda meydana gələn sabit maqnit sahəsini itələməsi və çəkməsi ilə bir fırlanma-dönmə yaranır. Rotor və Stator sarğılarının eyni ox üzərində gəlib durmaması üçün birdən çox sarğı yaradılır. Sarğı, rotor üzərindəki kollektorda durur. Kollektrodakı gərglinlik, kömür fırça ilə ötürülür. İndi isə bu maqnit sahəsi necə yaranır ona nəzər salaq. Maqnit sahəsində yerləşdirilmiş cərəyan keçən teldə qüvvənin yaranması Mexaniki hərəkətini qaynağıdır. Bu hərəkət, Sağ əl qaydası dediyimiz: Cərəyan(I), Maqnit sahəsi(B) və Qüvvə(F)dediyimiz məhfumların bir-birlərinə dik olduğu sistem ilə açıqlanır. Altdakı şəkilə baxarkən görəcəyiniz üzrə, Şəkildəki maqnit sahəsinin cizgiləri N qütbündən- S qütbünə doğrudur və kəsilməzdir. Ancaq 1 və 2 nömrəli qollarda cərəyanların bir-birilərinə görə tərs istiqamətdə olması , yaradacaqları qüvvələrində tərs istiqamətdə olmasına gətirib çıxarır(F1 və F2) . Bu tərs yönlü qüvvələr dönmə hərəkətinin yaranmasına təkan verir və daimi bir dönmə yaradaraq bizə lazım olan Mexaniki enerjini bizə verirlər. Sabit Cərəyan Motor Çeşitləri: Fırçasız Sabit Cərəyan Motorları: Şönt Motor Ardıcılı Motor Kompunt Motor. Fırçaları Sabit Cərəyan Motorları: Sabit Maqnitli Motor Elektromaqnitli Motor Sabit Cərəyan Motorlarının İstifadə yerləri: Fotokopiya Cihazı, Printerlər, Skaner Cihazları,Tramvar, Troleybus,Kranlar, Liftlər, Mətbəələr, Aspiratorlar, Toxunuluq dəzgahlarında, Kağız Fabrikalarında və sairə yerlərdə istifadə edilir. Artıq bu hissədə də Sabit Cərəyan Mühərriklərini-Motorları haqqında bilgi sahibi olduq. Detallarını, İşləmə Prinsipini və istifadə yerləri haqqında az da olsa təsəvvürümüz yarandı. Növbəti Hissədə isə digər Elektrik Maşınına toxunacağam. Müəllif: Sadiq Şamilov View the full article
×